प. पू. सदगुरु श्री जनार्दन स्वामी खेर: एक अलौकिक ईश्वरी शक्ती आणि तारणहार

Download

Written By: वेबदुनिया धर्म टीम

Updated: Fri, 12 Jun 2026 (16:29 IST)

भारतीय अध्यात्म परंपरेत अनेक सिद्धपुरुषांनी आपल्या दिव्य कार्याने समाजाला सन्मार्ग दाखवला. या परंपरेतील एक दैवी आणि देदीप्यमान नाव म्हणजे वडोदरा (बडोदा) येथील प. पू. सदगुरु श्री जनार्दन स्वामी. त्यांचे संपूर्ण आयुष्य म्हणजे ईश्वरी कृपा, तीव्र साधना आणि लोककल्याणाचा एक अद्भूत संगम होते.

कौटुंबिक पार्श्वभूमी आणि बालपण

श्री जनार्दन स्वामींचा जन्म २३ जून १९२७ रोजी वडोदरा येथील एका सुसंस्कृत, उच्चविद्याविभूषित आणि अत्यंत श्रीमंत घराण्यात झाला. त्यांचे वडील डॉ. शंकरराव हे गुजरात मधील लुणावाडा संस्थानात मुख्य वैद्यकीय अधिकारी म्हणून कार्यरत होते. त्यांचे आजोबाही त्याच क्षेत्रात होते. परंतु पुढे ब्रिटिश राजवटीशी झालेल्या तीव्र मतभेदांमुळे डॉ. शंकररावांनी शासकीय सेवेतून स्वेच्छानिवृत्ती घेतली आणि ते वडोदरा येथील राहत्या घरी परतले.

डॉ. शंकरराव हे अतिशय कडक शिस्तीचे, तसेच 'थियोसॉफी' आणि 'मेसनरी' या विषयांचे गाढे अभ्यासक व सिद्धपुरुष होते. मात्र, काही मानसिक प्रयोगांच्या अतिताणामुळे त्यांच्या आरोग्यावर परिणाम झाला. नोकरी सुटल्यामुळे आर्थिक आव्हाने निर्माण झाली, तरीही जनार्दन स्वामींचे बालपण अत्यंत ऐश्वर्यात आणि गडी-माणसांच्या गराड्यात गेले.

लौकिक जीवन आणि प्रशासकीय कारकीर्द

बदलती कौटुंबिक परिस्थिती आणि मोठे एकत्र कुटुंब यामुळे जनार्दन स्वामींना मॅट्रिकनंतर कॉलेजचे उच्च शिक्षण घेता आले नाही. त्यांनी लवकरच वडोदरा सचिवालयात नोकरी पत्करली.

"योग: कर्मसु कौशलम्" (कर्मातील कुशलता म्हणजेच योग)

या गीतावचनाप्रमाणे स्वामींनी आपल्या अंगभूत हुशारीच्या आणि चोख कार्यपद्धतीच्या जोरावर प्रशासनात स्वतःचा ठसा उमटवला. वयाच्या ४९ व्या वर्षी ज्यावेळी त्यांनी स्वेच्छानिवृत्ती घेतली, त्यावेळी ते मॅजिस्ट्रेट या उच्च पदावर कार्यरत होते. हे त्यांच्या लौकिक जीवनातील यशाचे शिखर होते.

बालपणापासूनच्या अद्भूत ईश्वरी अनुभूती

स्वामींवर पूर्वसुकृतामुळे लहानपणापासूनच निसर्गाची आणि ईश्वराची अथांग कृपा होती. त्यांच्या आयुष्यात अनेक चमत्कारीक घटना घडल्या:

वयाच्या ४ थ्या वर्षी: एक गरुड पक्षी सूक्ष्म रूपाने त्यांच्या पाठीवर बसून त्यांना तीर्थयात्रा घडवायचा. भक्तांचे अंतरंग कसे ओळखावे याचे शिक्षण द्यायचा आणि विष्णुरूप धारण करून, स्नान-संध्या आटोपून त्यांना पुन्हा घरी आणून सोडायचा.

वयाच्या १४ व्या वर्षी: त्यांच्यावर अचानक महाकालीची कृपा झाली. देवीच्या उग्र रूपातून एक ज्योत प्रगट झाली आणि तिने स्वामींच्या शरीरात प्रवेश करण्याची आज्ञा मागितली. स्वामींनी नकार दिला, तेव्हा देवीने त्यांच्याभोवती तीन प्रदक्षिणा घातल्या. याचा परिणाम म्हणून स्वामी तब्बल १३ तास देहभान विसरून पूर्ण समाधी अवस्थेत गेले. घराच्या तिसऱ्या मजल्यावर पद्मासन घालून काष्ठासारखे बसलेले स्वामी बराच शोध घेतल्यानंतर सापडले.

सारंगपूर व तिलकवाडा येथील प्रसंग: स्वामींच्या या विदेही अवस्थांमुळे चिंतेत असलेल्या त्यांच्या मेव्हण्यांनी (बहीण ताईंचे पती श्री मोघे) त्यांना अहमदाबादजवळील सारंगपूर येथे प. पू. माताजी अम्मूमैय्या यांच्याकडे पाठवले. तिथे स्वामींना माताजींमध्ये साक्षात 'भुवनेश्वरी देवी'चे दर्शन झाले. तसेच, प. पू. टेंबेस्वामींच्या अद्भूत कृपेमुळे, आपली आई गंभीर आजारी असताना स्वामी तिलकवाड्याहून बडोद्याला वेळेत पोहोचू शकले आणि आईला दिलेले वचन त्यांनी पूर्ण केले.

जीवनाला कलाटणी देणारी भेट: प. पू. नाना महाराज तराणेकर

स्वामींच्या साधनाकाळातील सर्वात महत्त्वाचा टप्पा म्हणजे १९७५ साल. त्यांच्या सासूबाई (ज्या प. पू. नाना महाराज तराणेकर यांच्या शिष्या होत्या) यांच्या माध्यमातून स्वामींची आणि नाना महाराजांची भेट झाली.

या भेटीत स्वामींनी नानांना सहजतेने सांगितले, "गेल्या ३५ वर्षांपासून हे सर्व देव माझ्या पाठीमागे लागले आहेत, मला आता त्यांचा कंटाळा आला आहे. तुमच्या एखाद्या चांगल्या शिष्याला हे देव देऊन टाका." त्यावर नाना महाराज हसून म्हणाले, "असे चालणार नाही, देवांना तुझ्याकडेच राहायचे आहे आणि तुझ्याकडून भविष्यात खूप मोठे कार्य करून घ्यायचे आहे."

त्याच वेळी नाना महाराजांनी स्वामींना शक्तीपात दीक्षा दिली. या दीक्षेमुळे स्वामींमध्ये अष्टसात्विक भाव जागृत झाले, शरीरात तीव्र आध्यात्मिक क्रिया घडून आल्या आणि त्या शांत होण्यासाठी दोन तास लागले. नानांनी भाकीत केले होते की, पुढील काळात त्यांच्यावर अक्कलकोटचे स्वामी समर्थ आणि दत्तप्रभूंचीही पूर्ण कृपा होईल.

स्वामी समर्थांचे दर्शन आणि आदेश

मार्च १९७६ मध्ये अक्कलकोटच्या श्री स्वामी समर्थांनी जनार्दन स्वामींना लागोपाठ तीन वेळा प्रत्यक्ष दर्शन दिले आणि त्यांना लोककल्याणासाठी घराबाहेर पडण्यास प्रवृत्त केले:

पहिली भेट: समर्थांनी त्यांना कडक शब्दांत सुनावले. स्वामींनीही नम्रतेने उत्तर दिले की, "शिव्या देणे हा तुमचा स्वभाव आहे आणि ते ऐकणे माझे काम आहे."

दुसरी भेट: समर्थ म्हणाले, "मी तुला तुझे पुण्याचे गाठोडे घेऊन असाच वर येऊ देणार नाही. दुःखी, कष्टी लोकांवर मायेची पाखर घाल आणि त्यांना सन्मार्गाला लाव." जेव्हा जनार्दन स्वामींनी विचारले की, "मला ज्योतिष, मंत्र किंवा औषधांचे ज्ञान नसताना मी लोकांची सेवा कशी करू?" तेव्हा समर्थांनी आशीर्वाद दिला, "तू काळजी करू नकोस, तू जे बोलशील तेच सत्य होईल."

तिसरी भेट: समर्थांनी उग्र रूप धारण करून हिंदीत तंबी दिली— "ज्यादा बकवास मत करो... चलो मेरे साथ!" समर्थांनी स्वामींना सदेह आकाशमार्गाने एका निर्जन किल्ल्यात नेले, मांडीवर बसवून कौतुक केले, संपूर्ण विश्वाची सफर घडवली आणि वडोदरा येथील वाडी भागात आणून सोडले. या अनुभवानंतर जनार्दन स्वामींचा सर्व विरोध मावळला.

श्री दत्तकृपेचा वर्षाव आणि विदेही अवस्था

काही महिन्यांतच, 'स्मॉल फार्मर्स डेव्हलपमेंट एजन्सी'च्या ऑफिसमध्ये काम करत असताना स्वामींवर अचानक श्री दत्तकृपेचा वर्षाव झाला. त्यांचा सूक्ष्म देह अत्यंत वेगाने ऊर्ध्वगमनाकडे निघाला. आकाशात अधांतरी लटकणाऱ्या झोळीत ते स्वतःला पाहत होते, जी झोळी भगवान दत्तात्रेय हलवत होते.

त्याच वेळी स्वामी समर्थ आणि टेंबे स्वामी यांच्यात जनार्दन स्वामींवरून हक्काचा वाद झाला. टेंबे स्वामी म्हणाले, "जनू माझा आहे, तो माझ्या समाधीस्थानी येतो." त्यावर स्वामी समर्थ कडाडले, "चूप! तो फक्त या जन्मीच नाही, तर जन्मोजन्मीचा माझाच आहे!"

त्यानंतर बालदत्तात्रेयांनी स्वामींच्या आज्ञाचक्रावर स्पर्श करून कृपा केली. स्वामी 'समाधी, समाधी' ओरडत बेशुद्ध झाले. या अवस्थेत त्यांना त्यांचे मामेभाऊ शरद कानेटकर यांच्या घरी पोहोचवण्यात आले. ही विदेही अवस्था सलग सात दिवस टिकली, ज्यात त्यांना अनेक दिव्य अनुभव आले. अनेक सत्पुरुषांच्या मदतीने ते पुन्हा व्यावहारिक स्थितीत आले.

अविरत लोककल्याण आणि आध्यात्मिक कार्य

या सर्व दिव्य अनुभूतींनंतर स्वामींनी अधिकृतपणे आपले गुरुपदाचे कार्य सुरू केले. त्यांनी नोकरीतून स्वेच्छानिवृत्ती घेतली.

कार्यविस्तार: सुरुवातीला (१९७६-७७) वडोदरा येथील 'समर्थ विहार' ध्यान मंदिर आणि अहमदाबादच्या जांभेकर वाड्यातून सुरू झालेले हे कार्य नडियाद, आनंद, मुंबई, पुणे, अहमदनगरसह महाराष्ट्र, मध्यप्रदेश आणि कर्नाटक अशा विविध राज्यांत पसरले. स्वामींनी सलग ३७ वर्षे अविरत प्रवास (संचार) केला.

आश्रमाची स्थापना: धुळे जिल्ह्यातील (सध्याचे नंदुरबार) शहादा जवळील टाकरखेडा येथे त्यांनी भव्य श्री दत्त मंदिराची स्थापना केली व तिथे आश्रम सुरू केला. येथे दरवर्षी गुरुपौर्णिमा आणि दत्त जयंती उत्सव मोठ्या उत्साहाने साजरे होऊ लागले.

स्वामींच्या अफाट लोकप्रियतेचे रहस्य: एक वेगळी वाट

सामान्यतः संत एका ठिकाणी स्थिरावतात आणि भक्त त्यांच्या दर्शनाला जातात. परंतु, गृहस्थाश्रमी असलेल्या जनार्दन स्वामींनी ही पद्धत बदलली. ते स्वतः भक्तांच्या घरी दौरे आखून जात असत. यामुळे प्रत्येक कुटुंबातील लहानांपासून मोठ्यांपर्यंत सर्वांना ते आपले वाटायचे. त्यांच्यात कमालीची 'कनेक्टिव्हिटी' होती.

स्वामी केवळ शुष्क पांडित्य सांगणारे गुरु नव्हते, तर त्यांना व्यावहारिक जगाचे आणि सर्व शास्त्रांचे सखोल ज्ञान होते. भक्तांच्या समस्या सोडवण्यासाठी ते स्वतःची पुण्याई खर्च करायलाही मागे-पुढे पाहत नसत. त्यांनी आयुष्यभर पहाटेपासून रात्रीपर्यंत थकवा न बाळगता खालील समस्यांचे निवारण केले:

स्वामींनी निवारण केलेल्या विविध समस्या

* भूत-पिशाच्च बाधा व आध्यात्मिक त्रास

* कौटुंबिक कलह, वैवाहिक अडचणी आणि घटस्फोटाचे प्रश्न

* आर्थिक चणचण, नोकरी, बदली आणि कोर्ट-कचेरीचे खटले

* गंभीर आजारपण आणि मानसिक रोग (अनेक मनोरुग्णांना बरे करून त्यांनी जीवनात आशेचा किरण दिला)

* राजकीय आणि सामाजिक ताणतणाव

या प्रचंड धावपळीतही त्यांनी स्वतःची टापटीप, स्वच्छता आणि निरागस, विनोदी स्वभाव कधीही सोडला नाही. खऱ्या साधकांना त्यांनी दीक्षा देऊन आध्यात्मिक मार्गावर अग्रेसर केले.

महासमाधी आणि निरंतर मार्गदर्शन

२२ फेब्रुवारी २०१३ रोजी प. पू. जनार्दन स्वामींनी अचानक आपला देह ठेवला. त्यांची समाधी धुळे जिल्ह्यातील टाकरखेडा येथील दत्त आश्रमात आहे.

विशेष म्हणजे, स्वामींना देह सोडून आज एक दशक उलटून गेले असले, तरीही भक्तांना आजही त्यांच्या उपस्थितीची प्रचिती येते. आजही टाकरखेडा आश्रमात त्यांच्या परंपरेनुसार दीक्षा विधी पार पडतात आणि भक्तांना स्वामींच्या जिवंत अस्तित्वाचे दिव्य अनुभव येतात. स्वामी आजही आपल्या भक्तांचे तारणहार म्हणून त्यांच्या पाठीशी उभे आहेत, हे निर्विवाद सत्य आहे.