Chhath Puja छठ पूजेदरम्यान ३६ तासांचे कठीण 'निर्जला' व्रत का पाळले जाते?
छठ पूजा २०२६: छठ हा भव्य उत्सव हिंदू धर्मातील सर्वात कठीण आणि पवित्र व्रतांपैकी एक मानला जातो. या उत्सवाच्या काळात भाविक सूर्यदेव आणि छठी मैया यांची उपासना करतात. छठ पूजेची एक अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण परंपरा म्हणजे ३६ तासांचे 'निर्जला' (पाण्याशिवाय) व्रत. या काळात भाविक अन्नच नव्हे, तर पाणीही ग्रहण करत नाहीत. ही कठोर तपश्चर्या अत्यंत श्रद्धापूर्वक आणि विहित नियमांचे काटेकोर पालन करून केली जाते. परंतु, तुम्हाला कधी प्रश्न पडला आहे का की, छठ दरम्यान ३६ तास पाण्याशिवाय राहण्याची परंपरा का आहे आणि त्यामागे कोणती धार्मिक श्रद्धा आहे? चला, या व्रताचे नियम आणि धार्मिक महत्त्व जाणून घेऊया.
३६ तासांच्या निर्जला व्रताची परंपरा
छठ पूजेमध्ये ३६ तासांचे 'निर्जला' व्रत पाळण्याला विशेष महत्त्व आहे. हे व्रत 'खरना' विधीनंतर सुरू होते. खरनाच्या दिवशी भाविक दिवसभर उपवास करतात आणि संध्याकाळी सूर्यदेवाची पूजा केल्यानंतर, गुळाची खीर आणि पोळी असा 'प्रसाद' ग्रहण करतात. त्यानंतर 'निर्जला' व्रताची सुरुवात होते. या काळात भाविक काहीही खात किंवा पीत नाहीत. उगवत्या सूर्याला 'उषा अर्घ्य' अर्पण केल्यानंतरच हे व्रत पूर्ण होते.
३६ तासांचे निर्जला व्रत का पाळले जाते?
धार्मिक मान्यतेनुसार, छठ पूजेदरम्यान 'निर्जला' व्रत पाळणे हे संयम, तपश्चर्या आणि अढळ श्रद्धेचे प्रतीक आहे. सूर्यदेव आणि छठी मैया यांच्याप्रती आपली भक्ती व्यक्त करण्यासाठी भाविक हे कठोर व्रत करतात. असे मानले जाते की, निखळ अंतःकरणाने आणि पूर्ण निष्ठेने 'छठी मैया'ची उपासना केल्यास कुटुंबात सुख-समृद्धी येते आणि मुलांचे आयुष्य आनंदी व निरोगी राहते. या व्रताच्या माध्यमातून भक्त सूर्यदेवाची प्रार्थना करून आपल्या मनोकामना पूर्ण करण्याची विनंती करतात.
'निर्जला' व्रताचे धार्मिक महत्त्व
छठ पूजेमध्ये सूर्यदेवाला एक प्रत्यक्ष आणि दृश्य देव मानले जाते. सूर्य हा जीवन, ऊर्जा आणि उत्तम आरोग्याचा स्रोत आहे. त्याच वेळी, 'छठी मैया' मुलांचे रक्षण आणि कुटुंबाच्या कल्याणाशी संबंधित मानली जाते. धार्मिक मान्यतेनुसार, पाण्याशिवाय व्रत पाळणे हे भक्ताची दृढ निष्ठा आणि संकल्प दर्शवते. या काळात मन, वाणी आणि कृती यांच्या शुद्धतेवर विशेष भर दिला जातो. म्हणूनच, छठ व्रतामध्ये शारीरिक तपश्चर्येइतकेच मानसिक शुद्धतेलाही अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते.
शारीरिक आणि मानसिक शुद्धी: धार्मिक मान्यतेनुसार, कोणतेही पवित्र अनुष्ठान करण्यासाठी शरीर आणि मन पूर्णपणे शुद्ध असणे आवश्यक असते. या उपवासामुळे शरीरातील विषारी घटक बाहेर पडण्यास (डिटॉक्सिफिकेशन) मदत होते आणि रोगप्रतिकारक शक्ती सुधारते, असेही मानले जाते.
निर्जला व्रतादरम्यान पाळण्याचे नियम
छठ व्रताच्या नियमांनुसार, 'खरना'पासून ते उगवत्या सूर्याला दिल्या जाणाऱ्या अंतिम अर्घ्यापर्यंत भक्ताने निर्जला राहणे आवश्यक असते. या काळात भक्ताने अन्न किंवा पाणी ग्रहण करू नये. पूजेच्या तयारीदरम्यान स्वच्छता आणि पावित्र्याची विशेष काळजी घेतली जाते. छठ पूजेचा 'प्रसाद' तयार करतानाही पूर्ण शुद्धता पाळली जाते. भक्तांनी राग करणे, कठोर शब्द वापरणे किंवा कोणाबद्दलही मनात वाईट भावना ठेवणे टाळावे. याव्यतिरिक्त, सर्व विधी अत्यंत निष्ठेने आणि विहित नियमांनुसार पार पाडले पाहिजेत.
उगवत्या सूर्याला 'अर्घ्य' अर्पण करून व्रताची सांगता
छठ उत्सवाच्या शेवटच्या दिवशी उगवत्या सूर्याला 'अर्घ्य' दिले जाते. भक्त बांबूच्या टोपलीत ('सूप') फळे, 'ठेकुआ' (एक पारंपरिक गोड पदार्थ), नारळ आणि इतर नैवेद्य ठेवून ते सूर्यदेवाला अर्पण करतात. यानंतर छठी मैयाची पूजा केली जाते, ज्यामध्ये कुटुंबाच्या सुख-समृद्धीसाठी प्रार्थना केली जाते. ३६ तासांचा निर्जळी उपवास उगवत्या सूर्याला अर्घ्य अर्पण केल्यानंतर पूर्ण होतो. त्यानंतर, भाविक 'प्रसाद' ग्रहण करून आपला उपवास सोडतात.
टीप: हे व्रत अत्यंत कठीण असल्याने गर्भवती महिला, मधुमेह किंवा इतर गंभीर आजार असलेल्या व्यक्तींनी डॉक्टरांचा सल्ला घेतल्याशिवाय निर्जला उपवास करू नये.
