अत्यंत पौष्टिक आणि जमिनीचा सुपीकपणा वाढवणारे पीक; वाल लागवड

Download

Published By: धनश्री नाईक

Updated: Wed, 29 Jul 2026 (22:56 IST)

वाल लागवड ही महाराष्ट्रात, विशेषतः कोकण, पश्चिम महाराष्ट्र आणि खान्देश भागात मोठ्या प्रमाणावर केली जाणारी भाजीपाला व कडधान्य शेती आहे. वाल हे अत्यंत पौष्टिक आणि जमिनीचा सुपीकपणा वाढवणारे पीक आहे. वाल लागवडीची संपूर्ण शास्त्रीय माहिती जाणून घ्या... 

1. हवामान आणि जमीन 

हवामान: वाल हे मुख्यत्वे थंड आणि कोरड्या हवामानात चांगले येते. जास्त तापमान किंवा अतिवृष्टी या पिकाला सहन होत नाही.

जमीन: मध्यम ते भारी, पाण्याचा चांगला निचरा होणारी जमीन योग्य ठरते. जमिनीचा सामू (pH) ६.५ ते ७.५ असावा.

2. प्रमुख सुधारित वाण/जाती 

कोकण वाल-१: कोकण प्रदेशासाठी अत्यंत उपयुक्त, दाणेदार आणि चविष्ट.

कोकण भुषण: झुडूपयुक्त (वेली नसलेली) जात. जोडपिकासाठी उत्तम.

पुसा अर्ली रनर: जास्त उत्पादन देणारी जात.

दीपाली / दीप्ती: भाजीच्या शेंगांसाठी उत्तम वाण.

3. लागवडीचा काळ आणि पद्धत 

रब्बी हंगाम (सर्वात योग्य वेळ): ऑक्टोबर ते नोव्हेंबर (भात कापणीनंतर ओलसर जमिनीवर 'वाफसा' स्थितीत पेरणी केली जाते).

खरीप हंगाम: जून ते जुलै (पावसाच्या पाण्यावर).

बियाण्यांचे प्रमाण:

झुडूप जातीसाठी: ३० ते ३५ किलो प्रति हेक्टरी.

वेल वर्ग जातीसाठी: १५ ते २० किलो प्रति हेक्टरी.

लागवडीचे अंतर:

दोन ओळींत: ४५ ते ६० सेमी.

दोन रोपांत: २० ते ३० सेमी.

4. बीजप्रक्रिया 

पेरणीपूर्वी बियाण्यास रायझोबियम (Rhizobium) हे जिवाणू संवर्धन (२५ ग्रॅम प्रति किलो बियाणे) लावावे. यामुळे हवेतील नायट्रोजन शोषून घेण्याची क्षमता वाढते आणि खताची बचत होते.

5. खत आणि पाणी व्यवस्थापन (Fertilizer & Irrigation)

खत व्यवस्थापन:

लागवडीवेळी प्रति हेक्टरी २५ किलो नत्र, ५० किलो स्फुरद आणि ५० किलो पालाश द्यावे.

पाणी व्यवस्थापन:

भात कापणीनंतर लागवड केल्यास सुरुवातीला जमिनीतील ओलाव्यावरच पीक येते.

इतर जमिनींमध्ये हवामानानुसार १० ते १२ दिवसांच्या अंतराने २ ते ३ पाण्याच्या पाळ्या द्याव्यात.

फुलोरा आणि शेंगा भरण्याच्या टप्प्यावर पाणी देणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

6. वेलींना आधार देणे 

जर तुम्ही वेल वर्ग (Climbing) जातीची लागवड केली असेल, तर शेंगांची प्रत चांगली राहण्यासाठी आणि रोग कमी होण्यासाठी बांबू, काठ्या किंवा तारेचा आधार देऊन वेली वर चढवाव्यात.

7. रोग व किडीचे व्यवस्थापन 

मावा आणि तुडतुडे: ही कीड कोवळ्या पानांतून आणि शेंगांतून रस शोषून घेते. याच्या नियंत्रणासाठी डायमेथोएट किंवा इमिडाक्लोप्रिड ची फवारणी करावी.

तांबेरा व भुरी: पानांवर पांढरे/तपकिरी डाग पडतात. यावर मात करण्यासाठी घुलनशील गंधक (Soluble Sulphur) फवारावे.

8. काढणी आणि उत्पादन 

भाजीच्या शेंगांसाठी: पेरणीनंतर ६० ते ७० दिवसांत कोवळ्या शेंगांची तोडणी सुरू होते. वाळलेल्या दाण्यांसाठी: १०० ते १२० दिवसांत शेंगा पूर्ण वाळल्यावर काढणी केली जाते.

उत्पादन:

हिरव्या शेंगा: ८० ते १०० क्विंटल प्रति हेक्टरी.

सुके दाणे: १५ ते २० क्विंटल प्रति हेक्टरी.

Edited By- Dhanashri Naik