जनावरांसाठी चारा टंचाई टाळायची? कमी खर्चातील चारा नियोजन कसे करावे?
जनावरांसाठी चारा टंचाई टाळण्यासाठी हंगामी चारा पिकांचे नियोजन करणे, मुरघास किंवा सुकलेला चारा तयार करून साठवणे आणि झाडांच्या पाल्याचा वापर करणे आवश्यक आहे. योग्य नियोजनामुळे पशुखाद्याचा खर्च २५% पर्यंत वाचू शकतो.
कमी खर्चातील चारा नियोजन कसे करावे?
हंगामी चारा पिकांची लागवड:
रब्बी हंगाम: बरसीम, लसूणघास, मका आणि ओट यांची लागवड करावी.
उन्हाळा आणि खरीप: मका, ज्वारी (मालदांडी किंवा प्रिमियम चारा ज्वारी) आणि बाजरी पेरून हिरव्या चाऱ्याची सातत्यपूर्ण उपलब्धता ठेवावी.
चाऱ्याचे योग्य वर्गीकरण आणि नियोजन
जनावरांच्या आहारात ६०% हिरवा चारा आणि ४०% वाळलेला चारा असावा. हिरव्या चाऱ्यामध्ये एकदल (मका, बाजरी, हायब्रिड नेपिअर/हत्ती गवत) आणि द्विदल (लसूण घास, चवळी, मेथी घास) या दोन्ही पिकांचे मिश्रण असावे. यामुळे जनावरांना प्रथिने आणि कार्बोहायड्रेट्स योग्य प्रमाणात मिळतात.
मुरघास निर्मिती:
पावसाळ्यात किंवा हिरवा चारा अतिरिक्त उपलब्ध असताना मका किंवा ज्वारीच्या चाऱ्यापासून मुरघास तयार करून ठेवावा, जो उन्हाळ्यात चारा टंचाईच्या काळात वापरता येतो. जेव्हा हिरवा चारा भरपूर प्रमाणात उपलब्ध असतो (उदा. पावसाळ्यात किंवा उस पिकाच्या वेळी), तेव्हा मका, ज्वारी किंवा बाजरीपासून मुरघास बनवावा. मुरघास प्लास्टिक पिशव्यांमध्ये किंवा खड्ड्यात हवाबंद करून ठेवल्यास १ ते २ वर्षे चांगला राहतो. हिरव्या चाऱ्याची टंचाई असताना हा चारा जनावरांना देता येतो, ज्यामुळे दुध उत्पादनात घट होत नाही.
अझोला लागवड: स्वस्त आणि प्रोटीनयुक्त पर्याय
अझोला ही एक पाण्यावर वाढणारी वनस्पती आहे, ज्यामध्ये २५ ते ३०% प्रथिने आणि खनिजे असतात. हे तयार करण्यासाठी फार कमी खर्च येतो आणि ते पशुखाद्यावरील खर्च १५ ते २०% कमी करू शकते. रोज ५०० ग्रॅम ते १ किलो अझोला हिरव्या चाऱ्यासोबत किंवा खाद्यासोबत मिसळून द्यावा.
वृक्ष पाल्याचा वापर: दुष्काळी किंवा टंचाईच्या काळात सुबाभूळ, गिरीपुष्प, शेवगा, करंज आणि बाभूळ या झाडांचा पाला हिरव्या चाऱ्याला उत्तम पर्याय ठरतो.
युरिया प्रक्रिया आणि चाऱ्याची कुट्टी: वाळलेल्या गव्हाच्या काडावर किंवा धानाच्या पेंढ्यावर युरियाची प्रक्रिया केल्यास त्याची पचनक्षमता आणि पौष्टिकता वाढते. चारा न कापता देता कुट्टी करून दिल्यास चाऱ्याची नासाडी ३० ते ४०% कमी होते आणि जनावरं तो आवडीने खातात. कडबा किंवा सुका चारा जसाच्या तसा न देता तो कुट्टी करूनच जनावरांना द्यावा, यामुळे जनावरे चारा वाया न घालवता संपूर्ण खातात आणि २५% चारा वाचतो.
हायड्रोपोनिक्स चारा: कमी जागा आणि कमी पाणी असल्यास ट्रेमध्ये ७ ते ८ दिवसांत मका किंवा गव्हाचे कोंब आणून हायड्रोपोनिक्स चारा तयार करता येतो. दुष्काळी परिस्थितीत किंवा पाणी कमी असताना हा अत्यंत प्रभावी उपाय आहे.
चारा पिकांचे वर्षभराचे चक्र
पावसाळा: मका, बाजरी, चवळी आणि हायब्रिड नेपिअर.
हिवाळा: लसूण घास, बरसीम आणि मका.
उन्हाळा: ज्वारी, बाजरी आणि नेपिअर गवत.
बहुवार्षिक गवत (उदा. CO-4, CO-5 किंवा सुपर नेपिअर) ची एकदा लागवड केल्यास ३ ते ४ वर्षे सतत चारा मिळतो.
पोषक घटकांचा वापर: चाऱ्याची कमतरता असल्यास जनावरांच्या आहारात खनिज मिश्रण, मिठाच्या वड्या आणि पशुसंवर्धक पूरक आहार द्यावा.
कमी खर्चात चारा नियोजनाचे सूत्र:
नासाडी थांबवा: चारा कुट्टी करूनच द्या.
साठवणूक करा: अतिरिक्त चाऱ्याचा मुरघास बनवा किंवा सुकवून ठेवा.
पूरक अन्न: खाद्याचा खर्च कमी करण्यासाठी अझोला आणि युरिया प्रक्रियेचा वापर करा.
