भात खाल्ल्यानंतर झोप का येते? कारण आणि सेवन करण्याची योग्य पद्धत काय जाणून घ्या

Publish: Thu, 22 Jan 2026 (12:45 IST) Updated: Thu, 22 Jan 2026 (12:50 IST)

भात खाल्ल्यानंतर झोप येणे (किंवा सुस्ती येणे) हे खूप सामान्य आहे, विशेषतः दुपारच्या जेवणात. याला वैद्यकीय भाषेत postprandial somnolence किंवा "food coma" म्हणतात. हे मुख्यतः भातातील उच्च ग्लायसेमिक इंडेक्स आणि कार्बोहायड्रेट्समुळे होते.

मुख्य कारणे

उच्च GI आणि रक्तातील साखरेची झेप -  पांढरा भात हा high glycemic index (GI 70-90+) असलेला पदार्थ आहे. तो पटकन पचतो आणि ग्लुकोजमध्ये बदलतो. याने रक्तातील साखर वेगाने वाढते आणि शरीरात इन्सुलिनची मोठी मात्रा तयार होते.

इन्सुलिन आणि ट्रिप्टोफानचा खेळ- इन्सुलिनमुळे इतर अनेक अमिनो अॅसिड्स स्नायूंमध्ये जातात, पण ट्रिप्टोफान मात्र रक्तात राहतो. हा ट्रिप्टोफान मेंदूत सहज पोहोचतो. तिथे सेरोटोनिन आणि नंतर मेलाटोनिन  तयार होतो. हे दोन्ही हार्मोन्स आराम आणि झोप आणतात.

पचन प्रक्रिया आणि ऊर्जा वाटप- जेवणानंतर पचनासाठी शरीर बरेच रक्त पोटाकडे पाठवते. मेंदू आणि स्नायूंना कमी ऊर्जा मिळते आणि सुस्ती येते.

इतर घटक

जास्त प्रमाणात भात खाल्ल्यास (ओव्हरईटिंग).

कमी प्रोटीन/फायबर असलेले जेवण.

दुपारच्या वेळी नैसर्गिकरित्या शरीरात झोप येण्याची लाट येते.

फायदे (काही प्रमाणात)

झोप चांगली येऊ शकते: संशोधनानुसार high-GI जेवण (उदा. भात) रात्री ४ तास आधी घेतल्यास झोप लवकर लागते आणि झोपेची गुणवत्ता सुधारते.

आरामदायक वाटते: तणाव कमी होऊन मन शांत होते (सेरोटोनिनमुळे).

रात्री भात खाल्ल्यास झोप चांगली येऊ शकते (काही लोकांसाठी).

नुकसान / तोटे

दिवसा कामावर परिणाम: ऑफिस/अभ्यासात सुस्ती, एकाग्रता कमी होते.

रक्तातील साखरेची घसरण: पुन्हा भूक/चिडचिड.

वजन वाढण्याची शक्यता: जास्त कार्ब्स + इन्सुलिन = फॅट स्टोरेज.

डायबिटीज/इन्सुलिन रेझिस्टन्सचा धोका: रोज जास्त प्रमाणात पांढरा भात खाल्ल्यास (विशेषतः कमी व्यायाम असल्यास).

पोषणाची कमतरता: फक्त भात-वरवरचे जेवण असल्यास प्रोटीन, फायबर, व्हिटॅमिन्स कमी पडतात.

योग्य पद्धत (झोप टाळण्यासाठी / संतुलित खाण्यासाठी)

प्रमाण नियंत्रित करा- १ छोटी वाटी (किंवा १००-१५० ग्रॅम शिजलेला) भात पुरेसा.

संतुलित थाळी बनवा (५०% भाज्या/फायबर + २५% प्रोटीन + २५% कार्ब्स).

प्रोटीन: डाळ, पनीर, अंडी, चिकन, मासे.

फायबर: हिरव्या भाज्या, कोशिंबीर, सॅलड.

ब्राउन राइस / लाल तांदूळ घ्या - GI कमी, फायबर जास्त. साखरेची झेप मंदावते.

भात थंड करून खा (उदा. आधी शिजवून थंड करा, नंतर गरम करा) याने resistant starch वाढते आणि GI कमी होते.

दुपारच्या जेवणानंतर ५-१० मिनिटे चालणे.

पाणी/बटरमिल्क जास्त प्या.

गोड किंवा जास्त तेलकट टाळा.

रात्री भात ठीक आहे जर तुम्हाला लवकर झोप हवी असेल. भात खाल्ल्यानंतर झोप येणे हे सामान्य आहे आणि मुख्यतः कार्ब्स + इन्सुलिन + ट्रिप्टोफान यामुळे होते. ते पूर्णपणे वाईट नाही, पण संतुलित प्रमाणात आणि सही साथीदार पदार्थांसोबत खाल्ल्यास फायद्याचे ठरते. जर रोज खूप जास्त सुस्ती येत असेल तर डॉक्टर/डायटिशियनचा सल्ला घ्या (थायरॉईड, अॅनिमिया, डायबिटीज तपासून पहा).

अस्वीकारण: हा लेख सामान्य माहितीवर आधारित आहे. वेबदुनिया याची पुष्टी करत नाही.