जागतिक मानसिक आरोग्य दिन: जर दयाळूपणा हा आपला स्वभाव असेल, तर हिंसाचार कुठून येतो?
- गुरुदेव श्री श्री रविशंकर
प्रत्येक व्यक्तीचा नैसर्गिक स्वभाव दयाळू, प्रेमळ, करुणाशील आणि आनंदी असतो. कोणतेही मूल विनाकारण रडत नाही. ते फक्त भुकेले असताना, झोप आल्यावर किंवा घाबरल्यावरच रडते. त्याचप्रमाणे, जर कोणी हिंसक असेल, तर त्यामागे एक कारण असते. जर कोणामध्ये करुणेचा अभाव असेल, तर त्यामागेही एक छुपे कारण असते. आणि जर आपण त्याच्या मुळाशी खोलवर गेलो, तर आपल्याला एकटेपणा, भीती, नाकारले गेल्याची भावना आणि आपलेपणाचा अभाव आढळेल.
जेव्हा कोणी शारीरिकदृष्ट्या आजारी असते, तेव्हा आपण त्यांना रुग्णालयात पाठवतो; जेव्हा त्यांचे वर्तन बिघडते, तेव्हा आपण त्यांना तुरुंगात पाठवतो. पण तुरुंगवासानंतरही, आपण त्यांना त्यांचे वर्तन सुधारण्यासाठी आणि त्यांच्या भावना समजून घेऊन त्या बदलण्यासाठी आवश्यक असलेली साधने आणि तंत्रे पुरवत नाही.
आज जगात होणाऱ्या निम्म्याहून अधिक हिंसाचाराचे मूळ कारण मानसिक आरोग्याच्या समस्या आहे. मानसिक आरोग्य हे आज जगासमोरील सर्वात मोठ्या आव्हानांपैकी एक आहे. देश विकसनशील असो वा विकसित, प्रदेश युद्धग्रस्त असो वा शांततापूर्ण समाज या संकटाचा परिणाम आपल्या सर्वांवर होतो. दर ४२ सेकंदाला कोणीतरी आत्महत्या करत आहे, ही अत्यंत चिंताजनक बाब आहे. असंख्य तरुण एकतर आक्रमक आणि हिंसक बनत आहेत किंवा नैराश्याने ग्रस्त आहेत. भारत आपल्या समृद्ध आध्यात्मिक परंपरेद्वारे या जागतिक मानसिक आरोग्य संकटाचा सामना करण्यासाठी जगाला मार्गदर्शन करत आहे.
आपल्याला घरी किंवा शाळेत आपल्या भावनांवर नियंत्रण कसे ठेवायचे हे सहसा शिकवले जात नाही. कधीकधी एकटेपणा जाणवणे स्वाभाविक आहे; पुरेसे धन, कुटुंब आणि मित्र असूनही, एखाद्या व्यक्तीला आतून दुःखी किंवा एकटे वाटू शकते. हा एकटेपणा, जो आज एक मोठे मानसिक आरोग्य संकट म्हणून उदयास येत आहे, तो यासाठी आहे की आपण स्वतःसोबत वेळ घालवायला आणि स्वतःमध्ये शांती शोधायला शिकलेलो नाही. जर आपण ही कला शिकलो, तर आपल्यातील आनंद आपोआप आपल्या सभोवतालच्या प्रत्येकापर्यंत पोहोचेल.
येथे, आपला 'श्वास' हा निरोगी मनाची गुरुकिल्ली ठरतो. निरोगी मनाची लक्षणे कोणती? तुमच्या चेहऱ्यावरचे असे हास्य जे कोणीही हिरावून घेऊ शकत नाही, आणि तुमच्यातील असा आत्मविश्वास जो तुम्हाला कोणत्याही आव्हानाचा निर्भयपणे सामना करण्यास सक्षम करतो. निरोगी मन तेच असते जे विधायक टीका स्वीकारू शकते आणि स्वतःही निरोगी व सकारात्मक टीका करण्याचे धैर्य बाळगते. ही निर्भय आणि विनम्र राहण्याची एक अद्वितीय क्षमता आहे.
प्रत्येक भावना शरीराच्या विशिष्ट भागात विशिष्ट संवेदना निर्माण करते आणि याचा थेट संबंध आपल्या श्वासाशी असतो. जेव्हा आपण दुःखी असतो, तेव्हा आपल्या श्वासाचा दर आणि पद्धत वेगळी असते आणि जेव्हा आपण आनंदी असतो, तेव्हा ती वेगळी असते.
जेव्हा तुम्हाला राग येतो, निराशा येते किंवा मत्सर वाटतो, तेव्हा त्या नकारात्मक भावनांचे काय करावे हे आपल्याला अनेकदा कळत नाही आणि आपण त्यांना आत दाबून ठेवतो. पण तुमचा श्वास जणू तुम्हाला सांगत असतो: "मी रात्रंदिवस तुझ्यात वाहत आहे. जर तू माझ्याकडे थोडे लक्ष दिलेस, तर मी तुला आनंदी ठेवीन, तुझा आत्मा उत्साही आणि आनंदी ठेवीन आणि तुझी जीवनशक्ती चैतन्यमय ठेवीन."
आज, जगभरातील लाखो लोकांनी साधी श्वासोच्छ्वास तंत्रे आणि ध्यानधारणा स्वीकारली आहे, ज्यामुळे त्यांच्या जीवनात सकारात्मक बदल घडले आहेत. उदाहरणार्थ, सुदर्शन क्रियेने अनेकांना नैराश्य आणि चिंतेवर मात करण्यास मदत केली आहे. ही तंत्रे आपल्याला आपल्या मनाचे बळी नव्हे, तर त्याचे स्वामी बनायला शिकवतात.
प्रत्येक व्यक्तीचा नैसर्गिक स्वभाव दयाळू, प्रेमळ, करुणाशील आणि आनंदी असतो. कोणतेही मूल विनाकारण रडत नाही. ते फक्त भुकेले असताना, झोप आल्यावर किंवा घाबरल्यावरच रडते. त्याचप्रमाणे, जर कोणी हिंसक असेल, तर त्यामागे एक कारण असते. जर कोणामध्ये करुणेचा अभाव असेल, तर त्यामागेही एक छुपे कारण असते. आणि जर आपण त्याच्या मुळाशी खोलवर गेलो, तर आपल्याला एकटेपणा, भीती, नाकारले गेल्याची भावना आणि आपलेपणाचा अभाव आढळेल.
आज जगात होणाऱ्या निम्म्याहून अधिक हिंसाचाराचे मूळ कारण मानसिक आरोग्याच्या समस्या आहे. मानसिक आरोग्य हे आज जगासमोरील सर्वात मोठ्या आव्हानांपैकी एक आहे. देश विकसनशील असो वा विकसित, प्रदेश युद्धग्रस्त असो वा शांततापूर्ण समाज या संकटाचा परिणाम आपल्या सर्वांवर होतो. दर ४२ सेकंदाला कोणीतरी आत्महत्या करत आहे, ही अत्यंत चिंताजनक बाब आहे. असंख्य तरुण एकतर आक्रमक आणि हिंसक बनत आहेत किंवा नैराश्याने ग्रस्त आहेत. भारत आपल्या समृद्ध आध्यात्मिक परंपरेद्वारे या जागतिक मानसिक आरोग्य संकटाचा सामना करण्यासाठी जगाला मार्गदर्शन करत आहे.
आपल्याला घरी किंवा शाळेत आपल्या भावनांवर नियंत्रण कसे ठेवायचे हे सहसा शिकवले जात नाही. कधीकधी एकटेपणा जाणवणे स्वाभाविक आहे; पुरेसे धन, कुटुंब आणि मित्र असूनही, एखाद्या व्यक्तीला आतून दुःखी किंवा एकटे वाटू शकते. हा एकटेपणा, जो आज एक मोठे मानसिक आरोग्य संकट म्हणून उदयास येत आहे, तो यासाठी आहे की आपण स्वतःसोबत वेळ घालवायला आणि स्वतःमध्ये शांती शोधायला शिकलेलो नाही. जर आपण ही कला शिकलो, तर आपल्यातील आनंद आपोआप आपल्या सभोवतालच्या प्रत्येकापर्यंत पोहोचेल.
प्रत्येक भावना शरीराच्या विशिष्ट भागात विशिष्ट संवेदना निर्माण करते आणि याचा थेट संबंध आपल्या श्वासाशी असतो. जेव्हा आपण दुःखी असतो, तेव्हा आपल्या श्वासाचा दर आणि पद्धत वेगळी असते आणि जेव्हा आपण आनंदी असतो, तेव्हा ती वेगळी असते.
जेव्हा तुम्हाला राग येतो, निराशा येते किंवा मत्सर वाटतो, तेव्हा त्या नकारात्मक भावनांचे काय करावे हे आपल्याला अनेकदा कळत नाही आणि आपण त्यांना आत दाबून ठेवतो. पण तुमचा श्वास जणू तुम्हाला सांगत असतो: "मी रात्रंदिवस तुझ्यात वाहत आहे. जर तू माझ्याकडे थोडे लक्ष दिलेस, तर मी तुला आनंदी ठेवीन, तुझा आत्मा उत्साही आणि आनंदी ठेवीन आणि तुझी जीवनशक्ती चैतन्यमय ठेवीन."
