ज्येष्ठा गौरी: महानैवेद्याच्या ताटाची मांडणी व वाढण्याची पद्धत

१६ भाज्यांचा पारंपरिक नैवेद्य का?

३. निसर्गाप्रती कृतज्ञता आणि आरोग्य

भाद्रपद महिन्यात (ऑगस्ट-सप्टेंबर) पावसाळ्यानंतर निसर्गात अनेक प्रकारच्या पालेभाज्या आणि रानभाज्या भरपूर प्रमाणात उपलब्ध असतात. पूर्वीच्या काळी या ऋतूत मिळणाऱ्या ताजी मेथी, पालक, आळू, अंबाडी, गवार, भोपळा अशा सर्व १६ भाज्या एकत्र करून किंवा वेगवेगळ्या करून देवीला निसर्गाची समृद्धी म्हणून अर्पण केल्या जायच्या. आरोग्याच्या दृष्टीने विचार केल्यास, या ऋतूत बदलणाऱ्या हवामानानुसार शरीराला सर्व पोषणद्रव्ये मिळावीत, हाही यामागील एक उद्देश आहे.

४. प्राचीन सामाजिक समजूत (माहेरवाशिणीचे वय)

काही लोककथा आणि जुन्या सामाजिक समजुतींनुसार, पूर्वीच्या काळी मुलीचे वय १६ वर्षे झाले की ती परिपक्व झाली (कन्येची स्त्री होण्याचे वय) असे मानले जायचे. ज्येष्ठा गौरी हा सण मुळात माहेरवाशिणींचा सण मानला जातो, जी अडीच दिवसांसाठी आपल्या माहेरी येते. त्यामुळे आपल्या लाडक्या लेकीचे कौतुक म्हणून आणि तिच्या परिपक्वतेचे प्रतीक म्हणून १६ आकड्याला प्राधान्य दिले गेले.

ज्येष्ठा गौरी पूजनाच्या दिवशी अर्पण केला जाणारा १६ भाज्यांचा नैवेद्य ही एक अत्यंत समृद्ध आणि पारंपरिक प्रथा आहे. हा नैवेद्य दोन पद्धतींनी केला जातो: १६ वेगवेगळ्या भाज्या स्वतंत्रपणे शिजवून किंवा सर्व १६ भाज्या एकत्र करून 'मिश्र भाजी' बनवून.

नैवेद्यात वापरल्या जाणाऱ्या मुख्य १६ भाज्या

पालेभाज्या: पालक, मेथी, तांदुळजा, चुका, आळू, अंबाडी.

फळभाज्या व शेंगा: लाल भोपळा, दुधी भोपळा, दोडका, गिलके, कारले, भेंडी, पडवळ, गवार, शेवग्याच्या शेंगा, चवळी आणि वाल

काही घरांमध्ये या सोळा भाज्या वेगवेगळी भाजी म्हणून लहान प्रमाणात बनवतात, तर काही ठिकाणी सर्व भाज्या एकत्र करून एक 'मिश्र भाजी' किंवा 'म्हादई/भाजी' बनवण्याची परंपरा आहे.

१६ भाज्यांचा नैवेद्य बनवण्याची सोपी पद्धत

भाज्यांची तयारी: सर्व १६ भाज्या स्वच्छ धुवून बारीक चिरून घ्याव्या.

फोडणी देणे: कढईत तेल किंवा तूप गरम करून त्यात मोहरी, जिरे, हिंग, कढीपत्ता आणि हिरव्या मिरच्यांची फोडणी द्यावी.

भाजी शिजवणे: चिरलेल्या सर्व भाज्या फोडणीत घालाव्यात. त्यात चवीनुसार मीठ, हळद, गोडा मसाला आणि थोडा गूळ घालावा.

वाफेवर शिजवणे: भाज्यांमध्ये पाणी न घालता झाकण ठेवून वाफेवर शिजवून घ्याव्यात.

शेवटचा स्पर्श: भाजी शिजल्यावर वरून भरपूर ओला नारळ आणि ताजी कोथिंबीर पेरावी.

या १६ भाज्यांच्या जोडीला पुरणपोळी, अळूची वडी, वेगवेगळ्या चटण्या आणि वरण-भात असा संपूर्ण पारंपरिक नैवेद्य गौराईला दाखवला जातो.

महत्त्वाचे नियम

सात्त्विकता: पूजनाच्या नैवेद्यात कांदा आणि लसूण पूर्णपणे वर्ज्य असतो.

नैवेद्याची मांडणी: केळीच्या पानावर मध्यभागी भात, वरण, पुरणपोळी किंवा करंजी ठेवून सभोवती १६ भाज्या (किंवा मिश्र भाजीची वाटी), कोशिंबीर, चटणी आणि भजी वाढली जातात.

महत्त्वाची टीप: महालक्ष्मीच्या नैवेद्याचे ताट दाखवताना (दिसताना) ते समृद्धीचे प्रतीक मानले जाते. त्यामुळे ताटाभोवती सुरेख रांगोळी काढून, ताटावर तुळशीचे पत्र ठेवून धूप-दीप दाखवूनच हा महानैवेद्य गौरींना समर्पण केला जातो.