श्री मंगेशी मंदिर हे गोव्याचे सर्वात प्रसिद्ध आणि महत्वाचे हिंदू मंदिरांपैकी एक आहे. हे मंदिर भगवान शिव यांच्या मंगेश रूपाला समर्पित आहे. हे मंदिर मंगेशी गाव, प्रियोळ, फोंडा तालुका, गोवा येथे आहे. पणजीपासून सुमारे २१ किमी आणि मार्गावपासून २६ किमी अंतरावर हे मंदिर आहे. हे गोव्याचे सर्वात श्रीमंत आणि सर्वाधिक भेट देणाऱ्या मंदिरांपैकी एक मानले जाते.
इतिहास
मूळ मंदिर हे कुशस्थळी (आताचे कोर्टालिम, साल्सेटे) येथे झुअरी नदीच्या काठावर होते. पोर्तुगीजांच्या आक्रमणामुळे आणि इन्क्विझिशनच्या काळात (१५६० च्या सुमारास) मंदिर नष्ट होण्याच्या भीतीने सारस्वत ब्राह्मणांनी शिवलिंग १ मे १५६० रोजी (शके १४८२) सध्याच्या मंगेशी गावात हलवले. हे ठिकाण तेव्हा सोनदे (सौंदे) राजांच्या अधिपत्याखाली होते, जिथे हिंदू धर्म सुरक्षित होता.
सध्याचे मंदिराची रचना १८व्या शतकात (१७४४ च्या सुमारास) मराठा काळात बांधली गेली. पेशव्यांनी १७३९ मध्ये मंगेशी गाव मंदिराला दान केले. हे सारस्वत ब्राह्मणांचे कुलदैवत आहे आणि गोवा-कोंकणातील लाखो लोकांचे आराध्य दैवत आहे.
रथयात्रा / जत्रोत्सव (माघ पौर्णिमा उत्सव)
रथयात्रा ही मंगेशी मंदिरातील सर्वात मोठी आणि मुख्य उत्सव आहे. हा उत्सव माघ महिन्यातील पौर्णिमेला साजरा केला जातो. हा जत्रोत्सव सामान्यतः रथसप्तमी पासून सुरू होऊन माघ पौर्णिमेला संपतो.
मुख्य आकर्षण
महारथोत्सव : माघ पौर्णिमेच्या दिवशी 'महारथ' ओढला जातो. श्री मंगेशाची पालखी सजवलेल्या भव्य रथात ठेवून मंदिराभोवती प्रदक्षिणा घातली जाते.
नौकारोहण: द्वादशीच्या रात्री देवाची मूर्ती सजवलेल्या नौकेत (होडीत) बसवून मंदिराच्या तलावात फिरवली जाते, याला 'नौकाविहार' म्हणतात.
विविध रथ: उत्सवाच्या काळात विजय रथ, हत्ती अंबारी उत्सव आणि रौप्य पालखी असे विविध प्रकार सोहळे पार पडतात.
सांस्कृतिक कार्यक्रम: जत्रेच्या निमित्ताने दशावतारी नाटके, भजने आणि शास्त्रीय संगीताच्या मैफिली आयोजित केल्या जातात.
पौराणिक आणि ऐतिहासिक संदर्भ
स्थलांतर: मूळ मंगेश मंदिर साष्टी तालुक्यातील 'कुशस्थळी' (आजचे कोर्टालिम) येथे होते. १५६० मध्ये पोर्तुगीजांच्या छळापासून वाचवण्यासाठी भाविकांनी रात्रीतून शिवलिंग सुरक्षितपणे प्रयोळ (फोंडा) येथे हलवले.
कथा: असे मानले जाते की, भगवान शिवानी पार्वतीला घाबरवण्यासाठी वाघाचे रूप घेतले होते. तेव्हा घाबरलेल्या पार्वतीने "त्राहि माम् गिरीश" (हे पर्वतराज, माझे रक्षण करा) अशी हाक मारली. यातील 'माम् गिरीश' या शब्दाचा अपभ्रंश होऊन पुढे 'मंगेश' हे नाव रूढ झाले.
मंदिराची वैशिष्ट्ये
मुख्य देवता: शिवलिंग स्वरूपातील भगवान मंगेश. मंदिरात पार्वती, गणपती यांच्या लहान मंदिरे ही आहेत. मंदिराची वास्तुकला गोव्याच्या पारंपरिक शैलीत आहे — नक्षीकाम, सुंदर घंटा, दीपमाला. मंदिर परिसर निसर्गरम्य आहे. डोंगराळ भाग, हिरवीगार झाडे असे. दर्शनासाठी सकाळी ६ ते रात्री १० पर्यंत खुले असते (सामान्य दिवसांत).
