हिंदू संस्कृतीमध्ये प्रत्येक कार्यासाठी एका देवतेचे स्मरण केले जाते. ज्ञानासाठी सरस्वती, शक्तीसाठी दुर्गा, धनाचा विचार करताना लक्ष्मी, तर 'निर्मिती' आणि 'शिल्पकले'चा विचार करताना भगवान विश्वकर्मा यांचे नाव अग्रक्रमाने घेतले जाते. माघ शुद्ध त्रयोदशीला (३१ जानेवारी २०२६) संपूर्ण भारतात 'विश्वकर्मा जयंती' मोठ्या उत्साहात साजरी केली जात आहे.
कोण आहेत भगवान विश्वकर्मा?
पौराणिक कथांनुसार, भगवान विश्वकर्मा हे ब्रह्मदेवाचे पुत्र आहेत. त्यांना 'देवांचे महान शिल्पकार' मानले जाते. संपूर्ण सृष्टीचा नकाशा तयार करण्याची जबाबदारी त्यांच्यावरच होती. ते केवळ स्थापत्यविशारद नव्हते, तर ते अस्त्र-शस्त्रे आणि विमानांचे देखील निर्माते होते. ऋग्वेदात त्यांचा उल्लेख 'सृष्टीचा कर्ता' असा करण्यात आला आहे.
मानवी इतिहासातील महान स्थापत्य रचना
भगवान विश्वकर्मा यांनी तयार केलेल्या वास्तू आजही आपल्या पुराणांमध्ये अचंभा निर्माण करतात:
सोन्याची लंका: असे म्हटले जाते की, भगवान शिव आणि माता पार्वती यांच्यासाठी विश्वकर्मा यांनी अत्यंत भव्य सोन्याची लंका तयार केली होती. (जी नंतर रावणाने बळकावली).
द्वारका नगरी: भगवान श्रीकृष्णाच्या सांगण्यावरून समुद्राच्या मध्ये अत्यंत सुरक्षित आणि वैभवशाली 'द्वारका नगरी'ची निर्मिती विश्वकर्मा यांनीच केली होती.
इंद्रप्रस्थ: पांडवांसाठी त्यांनी अशा एका मायावी महालाची निर्मिती केली होती, जिथे जमिनीवर पाण्याचा भास व्हायचा आणि पाण्यावर जमिनीचा.
हस्तिनापूर आणि यमपुरी: ही नगरे देखील त्यांच्याच बुद्धिमत्तेची प्रतीके आहेत.
अस्त्र आणि शस्त्रांचे निर्माते
देवांना असुरांविरुद्ध लढण्यासाठी लागणारी शक्तिशाली शस्त्रे विश्वकर्मा यांनीच प्रदान केली होती:
भगवान विष्णूंचे सुदर्शन चक्र.
भगवान शिव यांचा त्रिशूळ.
इंद्राचे वज्र (जे दधिची ऋषींच्या अस्थींपासून विश्वकर्मा यांनी घडवले होते).
कुबेराचे पुष्पक विमान.
विश्वकर्मा जयंतीचे महत्त्व
हा दिवस केवळ धार्मिक नाही, तर तो 'श्रमाचा सन्मान' करण्याचा दिवस आहे.
इंजिनिअर्स आणि कारागीर: आजच्या युगातले वास्तुविशारद, इंजिनिअर्स, मेकॅनिक, सुतार आणि सर्व प्रकारचे कामगार विश्वकर्मा यांना आपले आराध्य दैवत मानतात.
यंत्र पूजा: या दिवशी फॅक्टरी आणि वर्कशॉपमध्ये यंत्रांची पूजा केली जाते. यंत्रे हीच आपली प्रगतीची साधने आहेत, ही भावना यामागे असते.
कौशल्य विकास: हा दिवस नवीन कौशल्य आत्मसात करण्याचा आणि आपल्या कामात नाविन्य आणण्याचा संकल्प करण्याचा दिवस आहे.
२०२६ मध्ये विश्वकर्मा जयंतीचे स्वरूप
आजच्या डिजिटल युगात भगवान विश्वकर्मा यांचे महत्त्व अधिकच वाढले आहे. सॉफ्टवेअर आर्किटेक्चर असो किंवा स्पेस टेक्नॉलॉजी, 'क्रिएशन' (निर्मिती) हीच मूळ शक्ती आहे. म्हणूनच, 'मेक इन इंडिया' आणि 'आत्मनिर्भर भारत' यांसारख्या मोहिमांच्या काळात विश्वकर्मा जयंती तरुणांसाठी प्रेरणादायी ठरते.
भगवान विश्वकर्मा हे केवळ एक पौराणिक पात्र नसून ते सर्जनशीलता आणि कष्टाचे प्रतीक आहेत. "ज्या हातांमध्ये निर्मितीचे कौशल्य आहे, त्या प्रत्येक हातात विश्वकर्मा वास करतात." त्यामुळे आपल्या कामाचा आदर करणे हीच त्यांची खरी पूजा ठरेल.
