प्राचीन वारसा सांगणारे 'तेर'

- महेश जोशी

ter
PRPR
मराठवाड्यातील उस्मानाबाद शहरापासून २३ किलोमीटरवर असलेले तेर गाव ऐतिहासिक महत्त्वाचे आहे. तेरणा नदीच्या काठावर वसलेल्या तेरचे धार्मिक, सामाजिक व व्यापारीदृष्ट्याही महत्त्वाचे स्थान आहे. तेरचा उल्लेख करताच समोर येते ते संत गोरा कुंभार यांचे नाव. गोरोबा काकांची समाधी तेरणा नदीच्या उत्तर तीरावर आहे. दरवर्षी चैत्र महिन्याच्या कृष्ण पक्षात येथे मोठी यात्रा भरते.

तेरमधील जैन मंदीरे, बौद्ध स्तुप, त्रिविक्रम मंदिर, उत्तरेश्वर मंदिर, रामेश्वराचे मंदिर व पुरातत्व वस्तू संग्रहालय प्रसिद्ध आहेत. 'पेरीण्लस ऑफ दी एरिथ्रयन सी' या ग्रंथाचे लेखक ग्रीक देशातील खलाशी होते. या ग्रंथातील ५१ व्या प्रकरणामध्ये तेर गावाचा उल्लेख दक्षिण पंचायतीतील महत्त्वपूर्ण व्यापारी केंद्र असा करण्यात आला आहे. बॅरिगाझा (गुजरात राज्यातील भडोच शहर) पासून दक्षिणेस २० दिवसांच्या प्रवासानंतर गाठता येणारे गाव तगर म्हणजेच आजचे तेर. तगर हे शहर असून तेथे पूर्वेस दहा दिवस प्रवास केल्यानंतर पोहोचता येते. तगर येथून साधे कपडे, विविध तर्‍हेची मलमल आणि गोणपाट बॅरीगाझा येथे पाठविली जातात. त्याचप्रमाणे समुद्र किनारपट्टीच्या प्रदेशात तगरला येणारा माल बॅरीगाझा येथे पाठविला जातो, असे तेरचे वर्णन या ग्रंथात आढळते. तेरचे नाव काही प्राचीन ग्रंथात तगर, तगरपूर, तगरनगर असे आहे. संस्कृत भाषेत तेर या नगराचा 'तगरम्‌' असा उल्लेख आहे. पुराणात याला 'सत्यपुरी' असे म्हटले आहे.

प्राचीनकाळी तेर हे व्यापारी केंद्र म्हणून प्रसिद्ध होते. तेर हे पैठण, नेवासे, जुन्नर या व्यापारी केंद्राशी जोडलेले होते. भारतीय वाङ्मयात तेरचे व्यापार व कलाशिल्प नगरी असे वर्णन आहे. सातवाहन राजांच्या काळात तेरचा युरोपमधील ग्रीस व रोम या देशाशी व्यापारी संबंध होता. तेर येथील उत्खननात सातवाहनकालीन नाणी सापडली आहेत.

ter
PRPR
१६ शतकांचे साक्षीदार असलेल्या त्रिविक्रम मंदिराने तेरच्या वैभवात आणखीन भर टाकली आहे. त्रिविक्रम मंदिर हे बौद्धकालीन असल्याचे मत काही संशोधकांनी व इतिहास तज्ज्ञांनी व्यक्त केले आहे. त्रिविक्रम मंदिर हे चौथ्या शतकातील असावे, असे मत इतिहास संशोधक पर्सी ब्राऊन यांचे आहे. आजही तेर व आसपासच्या परिसरात उत्तरेश्वर, कालेश्वर या हिंदू मंदिराबरोबर जैन मंदिरे आहेत.

कालेश्वरचे मंदिर हे राष्ट्रकुटांच्या काळातील असून त्याचे शिखर दाक्षिणात्य (द्रविड) शैलीचे आहे. हे मंदिर विटांनी बांधलेले आहे. मंदिरासमोरील मंडप हा अलीकडच्या काळातील असून कमानी इस्लाम शैलीच्या आहेत. मंदिराच्या गर्भग्रहात शिवलिंगाची स्थापना केलेली आहे. या मंदिराच्या मूळ भिंती ढासळू नयेत म्हणून चुन्यात बसविलेल्या भिंती बांधण्यात आलेल्या आहेत.

वेबदुनिया|

ter
PRPR
त्रिपुराकेश्वर मंदिर हे तेरणा नदीच्या पात्रात दगडांचा वापर करून बांधलेले आहे. गर्भगृहामध्ये शिवलिंग व त्याच्यासमोर बाहेर मंदिर आहे. हे मंदिर मध्ययुगीन चालुक्य शैलीत आहे. उत्तरेश्वर मंदिर हे माती व लाकडाने बांधण्यात आलेले आहे. यात दगडाचा वापर केलेला नाही. हे मंदिर पूर्वाभिमुख असून त्यात शिवलिंग आहे. या मंदिराचे प्रवेशद्वार लाकडाचे असून त्यावरील कोरीव काम उठावदार आहे. मंदिर इसवी सनाच्या ७ व्या शतकातील आहे. सध्या मंदिरात शिवलिंग असून आसपास सूर्य, विष्णू, भैरव आणि विरगळ दिसतात. सूर्य मूर्तीखाली सातघोडे व सूर्याच्या दोन्ही बाजूस कमलधारी स्त्रिया आहेत. देवळाजवळील एका दगडावर कमळाभोवती १२ राशींची चिन्हे आहेत.


यावर अधिक वाचा :

अयोध्या विशेष : राम जन्मस्थळ अयोध्यांचे 10 मुख्य प्रेक्षणीय ...

अयोध्या विशेष : राम जन्मस्थळ अयोध्यांचे 10 मुख्य प्रेक्षणीय स्थळ...
सप्तपुरींपैकी एक असलेली अयोध्या हिंदू, जैन, बौद्ध आणि शीख समुदायासाठी एक महत्त्वाचे ...

कुणकेश्वरचा इतिहास

कुणकेश्वरचा इतिहास
देवगडच्या दक्षिणेस 20 कि. मी. वर असलेले श्री क्षेत्र कुणकेश्वर निसर्गरम्य सौंदर्यस्थळ आणि ...

सफर निसर्गरम्य बूंदीची

सफर निसर्गरम्य बूंदीची
भटकंतीच्या दृष्टीने राजस्थानचं विशेष महत्त्व राहिलं आहे. राजस्थानमध्ये गेल्यावर जयपूर, ...

पलरुवी अर्थात दुधाचा धबधबा

पलरुवी अर्थात  दुधाचा धबधबा
केरळमधील सगळ्यात सुंदर धबधब्यांपैकी एक आहे, जो 300 फूट उंचावरून खाली येतो. दक्षिण ...

रामेश्वरम्: एक प्रसिद्ध तीर्थक्षेत्र

रामेश्वरम्: एक प्रसिद्ध तीर्थक्षेत्र
रामेश्वरम्, भारताच्या दक्षिण दिशेस बंगालच्या उपसागराच्या किनाऱ्यावर असणारे एक शहर. या ...

चंकी पांडेने मुलगी अनन्याला वाढदिवसाच्या शुभेच्छा देत सुंदर ...

चंकी पांडेने मुलगी अनन्याला वाढदिवसाच्या शुभेच्छा देत सुंदर फोटो शेअर केले
बॉलीवूड अभिनेत्री अनन्या पांडे आज आपला 22 वा वाढदिवस साजरा करत आहे. तिच्या वाढदिवसाच्या ...

सुझान-हृतिक पुन्हा येणार एकत्र?

सुझान-हृतिक पुन्हा येणार एकत्र?
अभिनेता हृतिक रोशनची पूर्वाश्रमीची पत्नी सुझान खान हिने तिच्या 49 व्या वाढदिवसानिमित्त ...

कलर्स वाहिनीकडून जाहीर माफीनामा सादर

कलर्स वाहिनीकडून जाहीर माफीनामा सादर
‘मराठीची चीड येते’ म्हणत मराठी भाषेचा अपमान करणे गायक जान कुमार सानूला चांगलेच महागात ...

अक्षय कुमारच्या FAU-G गेमचा टीझर रिलीज

अक्षय कुमारच्या FAU-G गेमचा टीझर रिलीज
FAU-G गेमची प्रतीक्षा संपली आहे. या गेमचा फर्स्ट लूक जारी झाला आहे. दसर्याच्या मुहूर्तावर ...

सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठात 'या' चित्रपटाचे शूटिंग

सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठात 'या' चित्रपटाचे शूटिंग
पुण्याच्या सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठाच्या आवारामध्ये “नेल पॉलिश’ या चित्रपटाचे ...