द्राक्ष लागवड: नफा मिळवून देणारा फळबागायत व्यवसाय
द्राक्ष लागवड हा महाराष्ट्रातील एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि नफा मिळवून देणारा फळबागायत व्यवसाय आहे. यशस्वी द्राक्ष लागवडीसाठी हवामान, माती, वाण निवड आणि योग्य व्यवस्थापन अत्यंत महत्त्वाचे असते. द्राक्ष लागवडीची संपूर्ण माहिती जाणून घ्या.....
हवामान आणि माती
हवामान: द्राक्ष पिकासाठी कोरडे आणि उष्ण हवामान उत्तम असते. फळधारणेच्या आणि पिकण्याच्या काळात कडक ऊन आणि कोरडे हवामान आवश्यक असते. अति पाऊस किंवा जास्त दमट हवामानामुळे रोगांचा प्रादुर्भाव वाढतो.
माती: चांगला निचरा होणारी, मध्यम ते खोल (६० ते ९० सेंमी) आणि जमिनीचा सामू (pH) ६.५ ते ७.५ असणारी जमीन योग्य मानली जाते. क्षारयुक्त किंवा चोपण जमिनीत लागवड टाळावी.
प्रमुख आणि लोकप्रिय वाण
टेबल ग्रेप्स (खाण्यासाठी): थॉमसन सीडलेस, माणिक चमन, तास-ए-गणेश, शरद सीडलेस (काळा), २०६-२ (कृष्णा शेडलेस), फ्लेम सीडलेस (तांबडा).
वायनासाठी : शिराझ, कॅबरने सोव्हिन्यॉन, चेनिन ब्लँक.
मनुका बनवण्यासाठी: थॉमसन सीडलेस आणि त्याचे उपवाण.
पूर्वमशागत आणि लागवड
प्लॉटची तयारी: जमिनीची खोल नांगरट करून ढेकळे फोडावीत. जमीन सपाट करून घ्यावी.
खड्ड्यांचा आकार: १ × १ × १ मीटर किंवा ३ × ३ फुटांचे खड्डे किंवा ट्रेंच (चर) तयार करावेत.
लागवडीचे अंतर:
सर्वसाधारण अंतर: ९ × ५ फूट किंवा १० × ६ फूट.
खड्डे भरणे: प्रति खड्डा १५-२० किलो चांगले कुजलेले शेणखत, १ किलो सिंगल सुपर फॉस्फेट आणि ५० ग्रॅम ट्रायकोडेर्मा मिसळून खड्डे भरावेत.
लागवडीचा काळ: कलम किंवा रोपांची लागवड जानेवारी ते मार्च किंवा जून-जुलै महिन्यात केली जाते.
वळण आणि ताटी पद्धत
द्राक्षाच्या वेलींना योग्य सूर्यप्रकाश आणि हवा मिळण्यासाठी 'पँडॉल' (मांडव पद्धत) किंवा 'टी' (T-Trellis) आणि 'वाय' (Y-Trellis) पद्धतीचा वापर केला जातो.
सध्या 'Y' ट्रेलिस पद्धत अत्यंत लोकप्रिय आणि सोयीस्कर मानली जाते.
छाटणी - अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा
द्राक्ष बागेत वर्षातून दोन वेळा छाटणी केली जाते:
एप्रिल छाटणी (खरड छाटणी): ही छाटणी एप्रिल महिन्यात केली जाते. यामुळे वेलीची शाकीय वाढ होते आणि पुढील हंगामासाठी डोळे पक्के होतात.
ऑक्टोबर छाटणी (गोड छाटणी): ही छाटणी सप्टेंबरच्या शेवटी ते ऑक्टोबरमध्ये केली जाते. या छाटणीनंतर वेलीला घड (फळे) येतात.
खत आणि पाणी व्यवस्थापन
पाणी: द्राक्ष पिकासाठी ठिबक सिंचन पद्धतच वापरावी. हवामानानुसार आणि वेलीच्या अवस्थेनुसार पाण्याचे प्रमाण ठरवावे.
खत व्यवस्थापन: नत्र, स्फुरद, पालाश सोबतच कॅल्शियम, मॅग्नेशियम, बोरॉन आणि झिंक या सूक्ष्म अन्नद्रव्यांची (Micronutrients) एप्रिल व ऑक्टोबर छाटणीनंतर टप्प्याटप्प्याने मात्रा द्यावी.
रोग व कीड नियंत्रण
मुख्य रोग:
तांबेरा/केवडा : पाऊस किंवा दमट हवामानात पानांवर पिवळे डाग पडतात. (उपाय: बोर्डो मिश्रण किंवा कॉपरयुक्त बुरशीनाशके).
भुरी: कोरड्या हवामानात पानांवर व घडांवर पांढरी पावडर दिसते. (उपाय: सल्फरयुक्त बुरशीनाशके).
करपा: पानांवर व काडीवर काळे डाग पडतात.
मुख्य कीड: मिलिबाग (पिठ्या ठोकळा), थ्रिप्स (फुलकिडे), आणि उडद्या भुंगेरे.
काढणी आणि उत्पादन
ऑक्टोबर छाटणीनंतर साधारण १३० ते १५० दिवसांत द्राक्षे तयार होतात.
साखरेचे प्रमाण (Brix) १६ ते १८ अंश झाल्यावरच घड कापावेत.
उत्पादन: योग्य व्यवस्थापन असल्यास प्रति एकर साधारण १० ते १५ टन उत्पादन सहज मिळते.
हवामान: द्राक्ष पिकासाठी कोरडे आणि उष्ण हवामान उत्तम असते. फळधारणेच्या आणि पिकण्याच्या काळात कडक ऊन आणि कोरडे हवामान आवश्यक असते. अति पाऊस किंवा जास्त दमट हवामानामुळे रोगांचा प्रादुर्भाव वाढतो.
माती: चांगला निचरा होणारी, मध्यम ते खोल (६० ते ९० सेंमी) आणि जमिनीचा सामू (pH) ६.५ ते ७.५ असणारी जमीन योग्य मानली जाते. क्षारयुक्त किंवा चोपण जमिनीत लागवड टाळावी.
प्रमुख आणि लोकप्रिय वाण
टेबल ग्रेप्स (खाण्यासाठी): थॉमसन सीडलेस, माणिक चमन, तास-ए-गणेश, शरद सीडलेस (काळा), २०६-२ (कृष्णा शेडलेस), फ्लेम सीडलेस (तांबडा).
वायनासाठी : शिराझ, कॅबरने सोव्हिन्यॉन, चेनिन ब्लँक.
मनुका बनवण्यासाठी: थॉमसन सीडलेस आणि त्याचे उपवाण.
प्लॉटची तयारी: जमिनीची खोल नांगरट करून ढेकळे फोडावीत. जमीन सपाट करून घ्यावी.
खड्ड्यांचा आकार: १ × १ × १ मीटर किंवा ३ × ३ फुटांचे खड्डे किंवा ट्रेंच (चर) तयार करावेत.
लागवडीचे अंतर:
सर्वसाधारण अंतर: ९ × ५ फूट किंवा १० × ६ फूट.
खड्डे भरणे: प्रति खड्डा १५-२० किलो चांगले कुजलेले शेणखत, १ किलो सिंगल सुपर फॉस्फेट आणि ५० ग्रॅम ट्रायकोडेर्मा मिसळून खड्डे भरावेत.
लागवडीचा काळ: कलम किंवा रोपांची लागवड जानेवारी ते मार्च किंवा जून-जुलै महिन्यात केली जाते.
वळण आणि ताटी पद्धत
द्राक्षाच्या वेलींना योग्य सूर्यप्रकाश आणि हवा मिळण्यासाठी 'पँडॉल' (मांडव पद्धत) किंवा 'टी' (T-Trellis) आणि 'वाय' (Y-Trellis) पद्धतीचा वापर केला जातो.
सध्या 'Y' ट्रेलिस पद्धत अत्यंत लोकप्रिय आणि सोयीस्कर मानली जाते.
द्राक्ष बागेत वर्षातून दोन वेळा छाटणी केली जाते:
एप्रिल छाटणी (खरड छाटणी): ही छाटणी एप्रिल महिन्यात केली जाते. यामुळे वेलीची शाकीय वाढ होते आणि पुढील हंगामासाठी डोळे पक्के होतात.
ऑक्टोबर छाटणी (गोड छाटणी): ही छाटणी सप्टेंबरच्या शेवटी ते ऑक्टोबरमध्ये केली जाते. या छाटणीनंतर वेलीला घड (फळे) येतात.
खत आणि पाणी व्यवस्थापन
पाणी: द्राक्ष पिकासाठी ठिबक सिंचन पद्धतच वापरावी. हवामानानुसार आणि वेलीच्या अवस्थेनुसार पाण्याचे प्रमाण ठरवावे.
खत व्यवस्थापन: नत्र, स्फुरद, पालाश सोबतच कॅल्शियम, मॅग्नेशियम, बोरॉन आणि झिंक या सूक्ष्म अन्नद्रव्यांची (Micronutrients) एप्रिल व ऑक्टोबर छाटणीनंतर टप्प्याटप्प्याने मात्रा द्यावी.
रोग व कीड नियंत्रण
मुख्य रोग:
तांबेरा/केवडा : पाऊस किंवा दमट हवामानात पानांवर पिवळे डाग पडतात. (उपाय: बोर्डो मिश्रण किंवा कॉपरयुक्त बुरशीनाशके).
भुरी: कोरड्या हवामानात पानांवर व घडांवर पांढरी पावडर दिसते. (उपाय: सल्फरयुक्त बुरशीनाशके).
करपा: पानांवर व काडीवर काळे डाग पडतात.
मुख्य कीड: मिलिबाग (पिठ्या ठोकळा), थ्रिप्स (फुलकिडे), आणि उडद्या भुंगेरे.
ऑक्टोबर छाटणीनंतर साधारण १३० ते १५० दिवसांत द्राक्षे तयार होतात.
साखरेचे प्रमाण (Brix) १६ ते १८ अंश झाल्यावरच घड कापावेत.
उत्पादन: योग्य व्यवस्थापन असल्यास प्रति एकर साधारण १० ते १५ टन उत्पादन सहज मिळते.
