ज्वारी लागवड कशी करावी? जमीन, सुधारित वाण, पेरणी आणि व्यवस्थापन माहिती
महाराष्ट्रामध्ये ज्वारी हे एक महत्त्वाचे अन्नधान्य आणि चारा पीक आहे. ज्वारीची लागवड प्रामुख्याने दोन हंगामांत केली जाते खरीप (पावसाळी) आणि रब्बी (हिवाळी). रब्बी ज्वारीचा दर्जा आणि भाकरी अधिक उत्कृष्ट मानली जाते. चला तर ज्वारी लागवडीची सविस्तर माहिती जाणून घेऊ या......
१. जमीन आणि हवामान
हवामान: उष्ण आणि कोरडे हवामान ज्वारीसाठी अत्यंत उपयुक्त असते.
जमीन: ज्वारीसाठी मध्यम ते भारी, पाण्याचा निचरा होणारी आणि सुपीक जमीन उत्तम ठरते. रब्बी ज्वारीसाठी ओल टिकवून ठेवणारी काळी मध्यम ते खोल जमीन आवश्यक असते.
२. सुधारित वाण (Varieties)
रब्बी हंगाम:
फुले यशोदा, फुले सुचित्रा, फुले वसुधा, फुले अनुराधा (कोरडवाहूसाठी)
माळदांडी (M 35-1), सी.एस.व्ही. १८, फुले रेवती (बागायती व चांगल्या जमिनीसाठी)
खरीप हंगाम: सी.एस.एच. १४, सी.एस.एच. १५, फुले अमृता
३. पूर्वमशागत आणि पेरणीचा काळ
पूर्वमशागत: १ उभी-आडवी नांगरणी करून २-३ कुलवाच्या पाळ्या द्याव्यात आणि जमीन समपातळीत करून घ्यावी.
पेरणीची वेळ:
खरीप: जूनचा दुसरा आठवडा ते जुलैचा पहिला आठवडा.
रब्बी: १५ सप्टेंबर ते १५ ऑक्टोबर (जमिनीत पुरेसा ओलावा असताना पेरणी पूर्ण करावी).
४. बियाणे आणि बीजप्रक्रिया
बियाण्याचे प्रमाण: प्रति एकरी ३ ते ४ किलो बियाणे लागते.
बीजप्रक्रिया:
काणी रोगाच्या प्रतिबंधासाठी: प्रति किलो बियाण्याला ४ ग्रॅम गंधक किंवा थायरम चोळावे.
नत्र स्थिरीकरण व वाढीसाठी: त्यानंतर २५ ग्रॅम ॲझोटोबॅक्टर आणि २५ ग्रॅम पीएसबी जिवाणू संवर्धन प्रति किलो बियाण्याला लावावे.
५. पेरणीची पद्धत व अंतर
दोन ओळींमधील अंतर ४५ सेमी (१.५ फूट) आणि दोन रोपांमधील अंतर १५ सेमी ठेवावे.
पेरणी पाभरीने (२ चाड्याच्या पाभरीने) करावी, जेणेकरून बियाणे आणि खत एकाच वेळी दिले जाऊ शकते.
६. खत व्यवस्थापन (प्रति एकर)
सेंद्रिय खत: पेरणीपूर्वी ४ ते ५ ट्रॉली चांगले कुजलेले शेणखत जमिनीत मिसळावे.
रासायनिक खत (कोरडवाहू):
पेरणीच्या वेळी: २० किलो नत्र (४५ किलो युरिया), १० किलो स्फुरद (६२ किलो एसएसपी) आणि १० किलो पालाश.
बागायती ज्वारीसाठी:
पेरणीच्या वेळी: २५ किलो नत्र, १२ किलो स्फुरद आणि १२ किलो पालाश.
पेरणीनंतर ३० दिवसांनी: उर्वरित २५ किलो नत्र (युरिया) द्यावे.
७. आंतरमशागत व पाणी व्यवस्थापन
विरळणी व कोळपणी: पेरणीनंतर १५ ते २० दिवसांनी विरळणी करून एका जागी एकच मजबूत रोप ठेवावे. पेरणीनंतर ३ आठवड्यांनी पहिली आणि ५ आठवड्यांनी दुसरी कोळपणी करावी. यामुळे तण नियंत्रण होते आणि जमिनीतील ओलावा टिकून राहतो.
पाणी व्यवस्थापन (रब्बी बागायतीसाठी):
पहिले पाणी: पेरणीनंतर २५ ते ३० दिवसांनी (तांबोट्याची अवस्था).
दुसरे पाणी: पेरणीनंतर ४५ ते ५० दिवसांनी (पोटरीची अवस्था).
तिसरे पाणी: पेरणीनंतर ६५ ते ७० दिवसांनी (दाणे भरण्याची अवस्था).
८. कीड व रोग नियंत्रण
खोडमाशी : पेरणीनंतर ७ ते १० दिवसांत खोडमाशीचा प्रादुर्भाव होतो. याच्या नियंत्रणासाठी पेरणीच्या वेळी जमिनीत 'कार्बोफ्युरॉन ३ जी' किंवा 'फॉरेट १० जी' टाकावे.
लष्करी अळी / पोंगा अळी: प्रादुर्भाव दिसल्यास 'एमॅमेक्टिन बेन्जोएट' किंवा 'क्लोरँट्रा्रानिलीप्रोल'ची फवारणी करावी.
९. काढणी व उत्पादन
पाने पिवळी पडू लागली आणि दाणे टणक झाले की ज्वारीची काढणी करावी.
उत्पादन:
कोरडवाहू: ८ ते १२ क्विंटल धान्य आणि १५ ते २० क्विंटल ताट (चारा) प्रति एकर.
बागायती: १८ ते २५ क्विंटल धान्य आणि २५ ते ३० क्विंटल ताट प्रति एकर.
हवामान: उष्ण आणि कोरडे हवामान ज्वारीसाठी अत्यंत उपयुक्त असते.
जमीन: ज्वारीसाठी मध्यम ते भारी, पाण्याचा निचरा होणारी आणि सुपीक जमीन उत्तम ठरते. रब्बी ज्वारीसाठी ओल टिकवून ठेवणारी काळी मध्यम ते खोल जमीन आवश्यक असते.
२. सुधारित वाण (Varieties)
रब्बी हंगाम:
फुले यशोदा, फुले सुचित्रा, फुले वसुधा, फुले अनुराधा (कोरडवाहूसाठी)
माळदांडी (M 35-1), सी.एस.व्ही. १८, फुले रेवती (बागायती व चांगल्या जमिनीसाठी)
खरीप हंगाम: सी.एस.एच. १४, सी.एस.एच. १५, फुले अमृता
३. पूर्वमशागत आणि पेरणीचा काळ
पूर्वमशागत: १ उभी-आडवी नांगरणी करून २-३ कुलवाच्या पाळ्या द्याव्यात आणि जमीन समपातळीत करून घ्यावी.
खरीप: जूनचा दुसरा आठवडा ते जुलैचा पहिला आठवडा.
रब्बी: १५ सप्टेंबर ते १५ ऑक्टोबर (जमिनीत पुरेसा ओलावा असताना पेरणी पूर्ण करावी).
४. बियाणे आणि बीजप्रक्रिया
बियाण्याचे प्रमाण: प्रति एकरी ३ ते ४ किलो बियाणे लागते.
बीजप्रक्रिया:
काणी रोगाच्या प्रतिबंधासाठी: प्रति किलो बियाण्याला ४ ग्रॅम गंधक किंवा थायरम चोळावे.
नत्र स्थिरीकरण व वाढीसाठी: त्यानंतर २५ ग्रॅम ॲझोटोबॅक्टर आणि २५ ग्रॅम पीएसबी जिवाणू संवर्धन प्रति किलो बियाण्याला लावावे.
दोन ओळींमधील अंतर ४५ सेमी (१.५ फूट) आणि दोन रोपांमधील अंतर १५ सेमी ठेवावे.
पेरणी पाभरीने (२ चाड्याच्या पाभरीने) करावी, जेणेकरून बियाणे आणि खत एकाच वेळी दिले जाऊ शकते.
६. खत व्यवस्थापन (प्रति एकर)
सेंद्रिय खत: पेरणीपूर्वी ४ ते ५ ट्रॉली चांगले कुजलेले शेणखत जमिनीत मिसळावे.
रासायनिक खत (कोरडवाहू):
पेरणीच्या वेळी: २० किलो नत्र (४५ किलो युरिया), १० किलो स्फुरद (६२ किलो एसएसपी) आणि १० किलो पालाश.
बागायती ज्वारीसाठी:
पेरणीच्या वेळी: २५ किलो नत्र, १२ किलो स्फुरद आणि १२ किलो पालाश.
पेरणीनंतर ३० दिवसांनी: उर्वरित २५ किलो नत्र (युरिया) द्यावे.
विरळणी व कोळपणी: पेरणीनंतर १५ ते २० दिवसांनी विरळणी करून एका जागी एकच मजबूत रोप ठेवावे. पेरणीनंतर ३ आठवड्यांनी पहिली आणि ५ आठवड्यांनी दुसरी कोळपणी करावी. यामुळे तण नियंत्रण होते आणि जमिनीतील ओलावा टिकून राहतो.
पाणी व्यवस्थापन (रब्बी बागायतीसाठी):
पहिले पाणी: पेरणीनंतर २५ ते ३० दिवसांनी (तांबोट्याची अवस्था).
दुसरे पाणी: पेरणीनंतर ४५ ते ५० दिवसांनी (पोटरीची अवस्था).
तिसरे पाणी: पेरणीनंतर ६५ ते ७० दिवसांनी (दाणे भरण्याची अवस्था).
८. कीड व रोग नियंत्रण
खोडमाशी : पेरणीनंतर ७ ते १० दिवसांत खोडमाशीचा प्रादुर्भाव होतो. याच्या नियंत्रणासाठी पेरणीच्या वेळी जमिनीत 'कार्बोफ्युरॉन ३ जी' किंवा 'फॉरेट १० जी' टाकावे.
लष्करी अळी / पोंगा अळी: प्रादुर्भाव दिसल्यास 'एमॅमेक्टिन बेन्जोएट' किंवा 'क्लोरँट्रा्रानिलीप्रोल'ची फवारणी करावी.
पाने पिवळी पडू लागली आणि दाणे टणक झाले की ज्वारीची काढणी करावी.
उत्पादन:
कोरडवाहू: ८ ते १२ क्विंटल धान्य आणि १५ ते २० क्विंटल ताट (चारा) प्रति एकर.
बागायती: १८ ते २५ क्विंटल धान्य आणि २५ ते ३० क्विंटल ताट प्रति एकर.
