Rainfed Farming जिरायती शेती म्हणजे काय? प्रमुख पिके, माहिती आणि वैशिष्ट्ये

Download

Published By: धनश्री नाईक

Updated: Tue, 15 Sep 2026 (13:13 IST)

जिरायती शेती म्हणजे ही पूर्णपणे पावसाच्या पाण्यावर अवलंबून असणारी शेती. ज्या भागात सिंचनाची (विहीर, कालवे, कूपनलिका) कोणतीही सोय नसते, तेथे पावसाचे पाणी वापरून ही शेती केली जाते. महाराष्ट्रातील बहुतांश ग्रामीण भाग या प्रकारच्या शेतीवर अवलंबून आहे.

मुख्य वैशिष्ट्ये
पावसावर अवलंबित्व: पिकांची वाढ आणि उत्पादन पूर्णपणे मान्सूनच्या पावसावर आणि त्याच्या वितरणावर अवलंबून असते.

एकच पीक पद्धत: वर्षातून बहुदा पावसाळ्यात (खरीप हंगाम) एकच पीक घेतले जाते. ओल टिकून राहिल्यास काही भागात रब्बी पीक घेतले जाते.

कमी खर्च व मर्यादित उत्पन्न: सिंचनाचा खर्च नसला तरी पावसाच्या अनिश्चिततेमुळे उत्पादनात चढ-उतार जास्त असतात.

जिरायती शेतीसाठी प्रमुख पिके
धान्य: ज्वारी, बाजरी, मका, नाचणी.
कडधान्ये: तुरी, मूग, उडीद, हरभरा, मठ.
गिर्यारोहण/गोंडस/गिर्या पिके व गतीशील पिके: भुईमूग, तीळ, कारळे, सोयाबीन, कापूस.

जिरायती शेतीत यश मिळवण्यासाठीच्या उपाययोजना
मृद व जल संधारण: बांधघाता घालणे, समपातळी चर खोदणे आणि शेततळी तयार करून पावसाचे पाणी जमिनीत जिरवणे.

कमी पाण्यावर येणाऱ्या जाती: दुष्काळरोधक आणि कमी कालावधीत तयार होणाऱ्या बियाण्यांचा (उदा. बाजरी, तुरीच्या सुधारित जाती) वापर करणे.

आच्छादन : पिकाच्या ओळींमध्ये तण, पिकाचे अवशेष किंवा प्लास्टिक वापरून जमिनीतील ओलावा टिकवून ठेवणे.

योग्य अंतर व आंतरपीक पद्धत: मुख्य पिका सोबत आंतरपीक (उदा. बाजरी + तूर किंवा कापूस + मूग) घेतल्यास पावसाने ताण दिला तरी एका पिकातून उत्पन्न मिळते.

Edited By- Dhanashri Naik