मोक्षधाम ब्रह्मकपाल : पितृदोषातून कायमची मुक्ती! जाणून घ्या १० गूढ रहस्ये
पूर्वजांच्या मुक्तीसाठी केले जाणारे विधी—जसे की तर्पण (जल अर्पण करणे), भोज (अन्नदान) आणि पिंड-दान (तांदळाचे पिंड अर्पण करणे)—हे पारंपरिकरीत्या नदीकाठी केले जातात. या विधींसाठी देशभरात विशिष्ट ठिकाणे निश्चित केली आहेत; 'श्राद्ध पक्षा'साठी (पूर्वजांना समर्पित पंधरवडा) सुमारे ५५ ठिकाणे महत्त्वपूर्ण मानली जातात. तथापि, उज्जैन (मध्य प्रदेश), लोह नगर (राजस्थान), प्रयाग (उत्तर प्रदेश), हरिद्वार (उत्तराखंड), पिंडारक (गुजरात), नाशिक (महाराष्ट्र), गया (बिहार), ब्रह्मकपाल (उत्तराखंड), मेघंकर (महाराष्ट्र), लक्ष्मण बाण (कर्नाटक), पुष्कर (राजस्थान) आणि काशी (उत्तर प्रदेश) ही तर्पण आणि पिंड-दानासाठीची सर्वात प्रमुख तीर्थक्षेत्रे मानली जातात. चला तर मग, ब्रह्मकपाली (किंवा ब्रह्मकपाल) या ठिकाणाबद्दल अधिक जाणून घेऊया.
ब्रह्मकपाली:
१. असे म्हटले जाते की, गया येथे श्राद्ध केल्यानंतर, अंतिम श्राद्ध विधी उत्तराखंडमधील बद्रीकाश्रम क्षेत्रातील 'ब्रह्मकपाली' येथे केला जातो. गयानंतर हे सर्वात महत्त्वाचे तीर्थक्षेत्र मानले जाते.
२. अशी श्रद्धा आहे की, ज्या पूर्वजांना गया किंवा इतर तीर्थक्षेत्रांवर मुक्ती मिळत नाही, त्यांना येथे श्राद्ध केल्यावर सद्गती (मुक्ती) प्राप्त होते. हे ठिकाण बद्रीनाथ धामजवळ, अलकनंदा नदीच्या काठावर वसलेले आहे.
३. पांडवांनीही आपल्या नातेवाईकांच्या आत्म्याच्या शांतीसाठी येथे पिंड-दान केले होते. 'श्रीमद् भागवत महापुराण'नुसार, युद्धात आपल्या नातेवाईकांचा वध केल्यानंतर पांडवांना 'गोत्र-हत्या' (स्वकीयांची हत्या) करण्याचे पाप लागले होते. या पापाचे प्रायश्चित्त मिळवण्यासाठी आणि 'स्वर्गारोहण यात्रा' (स्वर्गाकडे जाणारा प्रवास) सुरू करण्यापूर्वी, पांडवांनी ब्रह्मकपाल येथे आपल्या पूर्वजांसाठी 'तर्पण' विधी केला होता.
४. पुराणांनुसार, हे स्थान महान तपस्वी आणि पवित्र आत्म्यांचे निवासस्थान आहे. 'श्रीमद्भागवत पुराणात' असे म्हटले आहे की, महान आत्मे येथे सूक्ष्म रूपात वास करतात.
५. ब्रह्मकपाल येथे केला जाणारा 'पिंडदान' विधी हा त्या प्रकारचा अंतिम विधी मानला जातो. त्यानंतर, त्या विशिष्ट पूर्वजासाठी पुन्हा कोणतेही 'पिंडदान' किंवा 'श्राद्ध' (पूर्वजांसाठीचा विधी) करण्याची आवश्यकता नसते.
६. अशी श्रद्धा आहे की, भगवान ब्रह्मा येथे 'ब्रह्मकपाल' (ब्रह्मदेवाचे मस्तक) रूपात वास करतात. प्राचीन काळी ब्रह्मदेवाला पाच मस्तके होती; त्यापैकी एक मस्तक कापले गेले आणि ते नेमके याच ठिकाणी पडले. अलकनंदा नदीच्या काठावर आजही ब्रह्मदेवाच्या मस्तकासारखा आकार असलेला एक खडक अस्तित्वात आहे.
७. दरवर्षी 'श्राद्ध पक्षात' येथे भाविकांची मोठी गर्दी जमते.
८. पूर्वजांच्या 'मोक्ष' प्राप्तीसाठी ब्रह्मकपाल हे सर्वोच्च तीर्थक्षेत्र ('महातीर्थ') मानले जाते. पुराणांनुसार, एकदा ब्रह्मकपाल येथे पिंडदान केले की, इतर कोणत्याही ठिकाणी ते करण्याची गरज उरत नाही.
९. स्कंद पुराणानुसार, गया, पुष्कर, हरिद्वार, प्रयागराज आणि काशी यांसारखी ठिकाणेही पिंडदानासाठी अत्यंत पवित्र मानली जात असली, तरी 'भू-वैकुंठ' (विष्णूंचे पृथ्वीवरील निवासस्थान) असलेल्या बद्रीनाथ धाममधील ब्रह्मकपाल येथे केलेला विधी इतर ठिकाणांच्या तुलनेत आठपट अधिक पुण्य प्रदान करतो.
१०. ब्रह्मकपाल येथेच भगवान शिव 'ब्रह्महत्या' (ब्राह्मणाची हत्या करण्याचे पाप) या पापातून मुक्त झाले होते; कारण त्यांनीच ब्रह्मदेवाचे पाचवे मस्तक तोडले होते.
पुराणांनुसार, ब्रह्मज्ञान प्राप्त करणे, गया येथे श्राद्ध करणे, गोशाळेत प्राणत्याग करणे आणि कुरुक्षेत्रात वास्तव्य करणे हे मोक्षप्राप्तीचे चार मार्ग आहेत. गया येथे श्राद्ध केल्याने ब्रह्महत्या, मद्यपान, सुवर्णचोरी, गुरूच्या पत्नीशी अनैतिक संबंध आणि अशा प्रकारच्या संगतीतून उद्भवणारी इतर पापे यांसारखी महापापे नष्ट होतात.
