शेतकऱ्यांसाठी अत्यंत फायदेशीर आणि शाश्वत उत्पन्नाचा स्रोत; लिंबू लागवड
महाराष्ट्रात कागदी लिंबूची लागवड हा शेतकऱ्यांसाठी अत्यंत फायदेशीर आणि शाश्वत उत्पन्नाचा स्रोत मानला जातो. एकदा लागवड केल्यानंतर झाड २० ते २५ वर्षे सतत उत्पन्न देते. लिंबू लागवडीची संपूर्ण माहिती खालीलप्रमाणे आहे:
१. हवामान आणि जमीन
हवामान: लिंबू पिकासाठी उष्ण व कोरडे हवामान सर्वोत्तम असते. जास्त थंडी किंवा दाट धुक्यामुळे फळधारणेवर परिणाम होतो.
जमीन: मध्यम ते काळी, हलकी, मुरमाड आणि पाण्याचा उत्तम निचरा होणारी जमीन योग्य ठरते. जमिनीचा सामू (pH) ६.५ ते ७.५ दरम्यान असावा.
२. प्रमुख सुधारित जाती
साई सरबती : महात्मा फुले कृषी विद्यापीठाने विकसित केलेली जात. रसदार फळे, खैऱ्या रोगास प्रतिकारक.
फुले शरबती: अधिक उत्पादन देणारी, मोठी आणि पिवळीधमक फळे असणारी जात. विक्रम व प्रमुलिनी: भरपूर फळधारणा आणि चांगला रस असणारे वाण.
बालाजी: आंध्र प्रदेश कृषी विद्यापीठाचे खैऱ्या रोगास उत्तम प्रतिकारक वाण.
३. लागवडीचे अंतर व पद्धत
लागवडीचा काळ: जून ते ऑगस्ट (पावसाळ्याच्या सुरुवातीला).अंतर: ६ × ६ मीटर (प्रति एकरी सुमारे ११-११२ झाडे) किंवा सघन लागवडीसाठी ५ × ५ मीटर अंतर ठेवावे.
खड्डयांचे प्रमाण: ७५ × ७५ × ७५ सेंमी आकाराचे खड्डे खणावेत.
खड्डा भरणे: खड्ड्यात १०-१५ किलो चांगले कुजलेले शेणखत, १-२ किलो सिंगल सुपर फॉस्फेट (SSP), १ किलो निंबोळी पेंड आणि २५ ग्रॅम ट्रायकोडर्मा मातीत मिसळून भरावे.
४. खत आणि पाणी व्यवस्थापन
पाणी व्यवस्थापन: लिंबासाठी ठिबक सिंचन सर्वोत्तम आहे. उन्हाळ्यात ५ ते ७ दिवसांच्या अंतराने आणि हिवाळ्यात १० ते १२ दिवसांच्या अंतराने पाणी द्यावे.
खत मात्रा (पूर्ण वाढ झालेल्या झाडासाठी):
शेणखत: ४० ते ५० किलो/झाड/वर्ष.
रासायनिक खते: ५०० ग्रॅम नत्र, २५० ग्रॅम स्फुरद, आणि २५० ग्रॅम पालाश प्रति झाड दोन हप्त्यांत (जानेवारी आणि ऑगस्ट) द्यावे.
५. बहर व्यवस्थापन
लिंबाला वर्षातून ३ वेळा बहर येतो:
आंबे बहर: जानेवारी - फेब्रुवारी फलोत्पादन (मे-जूनमध्ये फळे मिळतात).
मृग बहर: जून - जुलै फलोत्पादन (ऑक्टोबर-नोव्हेंबरमध्ये फळे मिळतात).
हस्त बहर (सर्वात फायदेशीर): सप्टेंबर - ऑक्टोबर फुलोरा.
याची फळे मार्च ते मे (उन्हाळ्यात) बाजारात येतात, जेव्हा लिंबाला सर्वाधिक ५० ते १०० रु./किलो दर मिळतो.
६. प्रमुख रोग व कीड नियंत्रण
खैऱ्या रोग पानांवर व फळांवर तांबूस खरबरीत डाग पडतात.कॉपर ऑक्सिक्लोराईड (३ ग्रॅम) + स्ट्रेप्टोसायक्लीन (०.५ ग्रॅम) प्रति लिटर पाण्यात मिसळून फवारणी करा.
डिंक्या रोग खोडातून तांबडा-तपकिरी डिंक बाहेर येतो. खोडावरील डिंक खरवडून त्यावर बोर्डो पेस्ट लावा.
फुलपाखरू/अळी अळ्या कोवळी पाने खातात.निंबोळी अर्क ५% किंवा क्विनॉलफॉस फवारा.
७. उत्पादन आणि उत्पन्न
उत्पादन: लागवडीनंतर ३ ते ४ वर्षांनी फळे मिळण्यास सुरुवात होते. ५ वर्षांनंतर पूर्ण वाढ झालेले १ झाड वर्षाला १,००० ते १,५०० फळे (सुमारे ८० ते १०० किलो) देते.
उत्पन्न: एका एकरातून सरासरी १० ते १५ टन वार्षिक उत्पादन मिळते. खर्च वजा जाता प्रति एकरी ₹१.५ ते ₹२.५ लाख निव्वळ नफा मिळू शकतो.
