महत्त्वाचे व फायदेशीर नगदी फळ पीक : केळी लागवड
केळी हे महाराष्ट्रातील आणि भारतातील एक महत्त्वाचे व फायदेशीर नगदी पीक आहे. तसेच जळगाव जिल्ह्यात केळीचे मोठ्या प्रमाणात पीक घेतले जाते. चला तर केळी लागवडीबाबतची संपूर्ण माहिती जाणून घेऊ या....
१. हवामान आणि जमीन
हवामान: उष्ण व दमट हवामान (तापमान २-४० अंश सेल्सिअस). भरपूर सूर्यप्रकाश आवश्यक असतो.
जमीन: मध्यम ते भारी, काळी, उत्तम निचरा होणारी जमीन (सामू ६.५ ते ७.५). जमिनीत पाण्याचा साचलेपणा नसावा.
२. महत्त्वाच्या जाती
ग्रँड नैन (G-9): निर्यातीसाठी आणि स्थानिक बाजारात सर्वाधिक पसंती. उच्च उत्पादन आणि उत्तम गुणवत्ता.
श्रीमंती, बसराई, हरीसाल: स्थानिक बाजारासाठी उपयुक्त जाती.
३. लागवडीचा काळ आणि पद्धत
काळ:
जून-जुलै (मृग बाग)
ऑक्टोबर-नोव्हेंबर (कांदे बाग)
फेब्रुवारी-मार्च (आंबे बाग)
पद्धत: टिशू कल्चर (ऊती संवर्धन) रोपांचा वापर करणे सर्वात फायदेशीर ठरते.
अंतर:
१.५ मी × १.५ मी (६ × ६ फूट) किंवा
१.८ मी × १.५ मी (६ × ५ फूट)
जोड ओळ पद्धत: ५ × ५ × ८ फूट अंतर (ठिबक सिंचन आणि आंतरपिकासाठी सोयीचे).
४. खत व्यवस्थापन
सेंद्रिय खत: प्रति झाड १० ते १५ किलो चांगले कुजलेले शेणखत लागवडीच्या वेळी द्यावे.
रासायनिक खत (प्रति झाड):
नत्र (Urea): २०० ग्रॅम
स्फुरद (SSP): ४०-५० ग्रॅम
पालाश (MOP): २०० ग्रॅम
हे डोस लागवडीपासून ३०, ६०, ९० आणि १२० दिवसांच्या अंतराने टप्प्याटप्प्याने द्यावेत.
५. पाणी व्यवस्थापन
केळीला मुबलक पाण्याची गरज असते.
ठिबक सिंचन: पाण्याचा कार्यक्षम वापर आणि खत देण्यासाठी (Fertigation) ठिबक सिंचन पद्धतीचाच वापर करावा. उन्हाळ्यात दररोज १५-२० लिटर प्रति झाड पाणी लागते.
६. आंतरमशागत व काळजी
खांब देणे: घड मोठा झाल्यावर झाड कोलमडू नये म्हणून बांबूचा किंवा प्लास्टिक दोरीचा आधार द्यावा.
कमळ कापणे : घडातील शेवटची फळ न धरणारी फुले (कमळ) कापावीत, यामुळे केळीचा आकार वाढतो.
पिलबाग काढणे: मुख्य झाडाभोवती येणारे अनावश्यक सोके (Pups) वेळोवेळी कापावेत.
७. रोग व कीड नियंत्रण
करपा रोग : पानांवर तपकिरी ठिपके पडतात. नियंत्रणासाठी कॉपर ऑक्सिक्लोराईड किंवा मँकोझेबची फवारणी करावी.
सीएमव्ही (CMV - कीड/व्हायरस): पानांवर पिवळे पट्टे येतात. बाधित झाडे उपटून नष्ट करावीत आणि मावा कीटकाच्या नियंत्रणासाठी फवारणी करावी.
८. काढणी व उत्पादन
लागवडीनंतर सुमारे ११ ते १२ महिन्यांत केळीचे घड तयार होतात.
उत्पादन: चांगल्या व्यवस्थापनाखाली प्रति झाड २५ ते ३० किलोचा घड मिळतो. प्रति एकरी सुमारे २५ ते ३० टन उत्पादन मिळू शकते.
हवामान: उष्ण व दमट हवामान (तापमान २-४० अंश सेल्सिअस). भरपूर सूर्यप्रकाश आवश्यक असतो.
जमीन: मध्यम ते भारी, काळी, उत्तम निचरा होणारी जमीन (सामू ६.५ ते ७.५). जमिनीत पाण्याचा साचलेपणा नसावा.
२. महत्त्वाच्या जाती
ग्रँड नैन (G-9): निर्यातीसाठी आणि स्थानिक बाजारात सर्वाधिक पसंती. उच्च उत्पादन आणि उत्तम गुणवत्ता.
श्रीमंती, बसराई, हरीसाल: स्थानिक बाजारासाठी उपयुक्त जाती.
३. लागवडीचा काळ आणि पद्धत
काळ:
जून-जुलै (मृग बाग)
ऑक्टोबर-नोव्हेंबर (कांदे बाग)
फेब्रुवारी-मार्च (आंबे बाग)
पद्धत: टिशू कल्चर (ऊती संवर्धन) रोपांचा वापर करणे सर्वात फायदेशीर ठरते.
१.५ मी × १.५ मी (६ × ६ फूट) किंवा
१.८ मी × १.५ मी (६ × ५ फूट)
जोड ओळ पद्धत: ५ × ५ × ८ फूट अंतर (ठिबक सिंचन आणि आंतरपिकासाठी सोयीचे).
४. खत व्यवस्थापन
सेंद्रिय खत: प्रति झाड १० ते १५ किलो चांगले कुजलेले शेणखत लागवडीच्या वेळी द्यावे.
रासायनिक खत (प्रति झाड):
नत्र (Urea): २०० ग्रॅम
स्फुरद (SSP): ४०-५० ग्रॅम
पालाश (MOP): २०० ग्रॅम
हे डोस लागवडीपासून ३०, ६०, ९० आणि १२० दिवसांच्या अंतराने टप्प्याटप्प्याने द्यावेत.
५. पाणी व्यवस्थापन
केळीला मुबलक पाण्याची गरज असते.
ठिबक सिंचन: पाण्याचा कार्यक्षम वापर आणि खत देण्यासाठी (Fertigation) ठिबक सिंचन पद्धतीचाच वापर करावा. उन्हाळ्यात दररोज १५-२० लिटर प्रति झाड पाणी लागते.
खांब देणे: घड मोठा झाल्यावर झाड कोलमडू नये म्हणून बांबूचा किंवा प्लास्टिक दोरीचा आधार द्यावा.
कमळ कापणे : घडातील शेवटची फळ न धरणारी फुले (कमळ) कापावीत, यामुळे केळीचा आकार वाढतो.
पिलबाग काढणे: मुख्य झाडाभोवती येणारे अनावश्यक सोके (Pups) वेळोवेळी कापावेत.
७. रोग व कीड नियंत्रण
करपा रोग : पानांवर तपकिरी ठिपके पडतात. नियंत्रणासाठी कॉपर ऑक्सिक्लोराईड किंवा मँकोझेबची फवारणी करावी.
सीएमव्ही (CMV - कीड/व्हायरस): पानांवर पिवळे पट्टे येतात. बाधित झाडे उपटून नष्ट करावीत आणि मावा कीटकाच्या नियंत्रणासाठी फवारणी करावी.
८. काढणी व उत्पादन
लागवडीनंतर सुमारे ११ ते १२ महिन्यांत केळीचे घड तयार होतात.
उत्पादन: चांगल्या व्यवस्थापनाखाली प्रति झाड २५ ते ३० किलोचा घड मिळतो. प्रति एकरी सुमारे २५ ते ३० टन उत्पादन मिळू शकते.
