पांडुरंगाच्या कानात मासे का? जाणून घ्या त्यामागचे रहस्य!
पंढरपूरच्या विठुरायाचे रूप अत्यंत लोभस आणि कौतुक वाटण्यासारखे आहे. विठेवर उभा असलेला, कट्यावर हात ठेवलेला पांडुरंग पाहिला की मनात एक वेगळाच भाव निर्माण होतो. या मूर्तीचे निरीक्षण केले तर विठ्ठलाच्या कानात माशांच्या आकाराचे दागिने दिसतात. या दागिन्यांना अध्यात्म आणि परंपरेत 'मकरकुंडले' (मस्कराच्या/माशाच्या आकाराची कुंडल) असे म्हटले जाते. पांडुरंगाच्या कानात हे मकराकार किंवा मत्स्याकार कुंडल असण्यामागे पौराणिक, आध्यात्मिक आणि संतांच्या दृष्टिकोनातून अत्यंत सुंदर कारणे आहेत:
'मत्स्यावतार' आणि विष्णू तत्त्वाचे प्रतीक
विठ्ठल हा भगवान श्रीविष्णूचाच (किंवा श्रीकृष्णाचा) अवतार मानला जातो. विष्णूच्या दहा अवतारांपैकी सर्वात पहिला अवतार म्हणजे 'मत्स्यावतार'. वेदांचे रक्षण करण्यासाठी आणि संकटातून जगाचा उद्धार करण्यासाठी भगवंताने मत्स्य रूप घेतले होते. कानातील मत्स्याकृती कुंडले ही विठ्ठल हाच साक्षात जगन्नायक श्रीविष्णू आहे, या गोष्टीची साक्ष देतात.
संतांची दृष्टी: चंचल मनाला स्थिर करण्याचे प्रतीक
संत तुकाराम महाराज आणि इतर वारकरी संतांनी पांडुरंगाच्या या रूपाचे खूप सुंदर वर्णन केले आहे. "मकरकुंडले तळपती श्रवणी । कंठी कौस्तुभमणी विराजित ॥" मासा हा अत्यंत चंचल प्राणी मानला जातो; तो एका क्षणात इकडून तिकडे पोहतो. माणसाचे मनही माशासारखेच चंचल असते. जेव्हा भक्त भगवंताचे रूप डोळ्यात साठवतो, तेव्हा हे चंचल मन विठ्ठलाच्या चरणी स्थिर होते. कानातील मासे हेच दर्शवतात की, भगवंताने संसारातील चंचलतेला आपल्या कानाजवळ स्थान देऊन शांत व स्थिर केले आहे.
नामस्मरणाचा आणि श्रवणाचा संदेश
मासा पाण्याच्या बाहेर काढला की तडफडतो; पाणी हेच त्याचे जीवन असते. वारकरी संप्रदायात अशी श्रद्धा आहे की भक्तासाठी भगवंताचे 'नामस्मरण' हेच पाण्यासारखे जीवन आहे. जसा मासा पाण्याशिवाय जगू शकत नाही, तसा खरा भक्त विठ्ठलाच्या नामाशिवाय राहू शकत नाही. कानात कुंडल म्हणून मासा असणे हे दर्शवते की, कानाने नेहमी सत्संग, ज्ञान आणि हरिनाम (विठ्ठल नाम) ऐकले पाहिजे.
प्राचीन भारतीय शिल्पकला आणि सौंदर्यशास्त्र
प्राचीन काळात देव-देवतांच्या मूर्ती घडवताना आणि राजा-महाराजांच्या अलंकारांमध्ये निसर्गातील घटकांचा (उदा. कमळ, मयूर, मत्स्य) वापर करण्याची परंपरा होती. माशाचा आकार हा समृद्धी, मंगलमयता आणि जलतत्त्वाचे प्रतीक मानला जातो. त्यामुळे शिल्पकलेच्या दृष्टीनेही 'मकरकुंडल' हे सौंदर्याचे आणि शुभतेचे प्रतीक आहे.
आख्यायिका
तसेच विठ्ठलाच्या कानात मासे असण्यामागे देखील एक आख्यायिका आहे. ही कथा अशी आहे की, एकदा एका गरीब कोळ्याने अत्यंत भक्तीभावाने विठ्ठलाला स्वतः पकडलेले मासे अर्पण केले होते. मंदिरात इतरांनी त्याला विरोध केला असता, खुद्द विठ्ठलाने त्या माशांचा स्वीकार करून त्यांना आपल्या कानात स्थान दिले. ही कुंडले विठ्ठलाच्या निस्सीम भक्तीचे आणि देव सर्वसामान्यांच्या भावाचा भुकेला आहे, याचे प्रतीक मानली जातात.
तसेच विठ्ठलाच्या कानात मासे असण्यामागे देखील एक आख्यायिका आहे. ही कथा अशी आहे की, एकदा एका गरीब कोळ्याने अत्यंत भक्तीभावाने विठ्ठलाला स्वतः पकडलेले मासे अर्पण केले होते. मंदिरात इतरांनी त्याला विरोध केला असता, खुद्द विठ्ठलाने त्या माशांचा स्वीकार करून त्यांना आपल्या कानात स्थान दिले. ही कुंडले विठ्ठलाच्या निस्सीम भक्तीचे आणि देव सर्वसामान्यांच्या भावाचा भुकेला आहे, याचे प्रतीक मानली जातात.
पांडुरंगाच्या कानातील मासे हे केवळ दागिन्यांचे डिझाईन नसून ते भक्ती, चंचल मनाची स्थिरता आणि विष्णू अवताराचे प्रतीक आहेत.
