मधुस्रवा तृतीया २०२६: तारीख, पूजा विधी, व्रत, महत्त्व आणि शिव-पार्वतीशी जोडलेली खास कथा
मधुस्त्रवा तृतीया म्हणजे श्रावण महिन्यातील शुक्ल पक्षातील तृतीया तिथी होय. या पवित्र तिथीला हरियाली तीज, मधुश्रवा तीज किंवा सिंघारा तीज असेही म्हटले जाते. हिंदू पंचांगानुसार हा सण सौभाग्यासाठी व सृष्टीच्या हिरवळीचा आनंद घेण्यासाठी पाळला जातो. २०२६ मध्ये मधुश्रवा तृतीया/हरियाली तीज १५ ऑगस्ट, शनिवार रोजी आहे. श्रावण शुक्ल तृतीया १४ ऑगस्टच्या संध्याकाळी सुरू होऊन १५ ऑगस्टला सायंकाळपर्यंत आहे; स्थानानुसार अचूक वेळेत फरक होऊ शकतो.
श्रावण महिना म्हणजे भक्ती, व्रत-वैकल्ये आणि सण-उत्सवांची पर्वणी. याच श्रावण महिन्यातील शुक्ल पक्षातील तृतीया तिथीला मधुस्रवा तृतीया साजरी केली जाते. या तिथीला अनेक ठिकाणी मधुश्रवा तृतीया, हरियाली तीज, श्रावणी तीज किंवा छोटी तीज असेही म्हटले जाते. विशेषतः उत्तर भारतातील अनेक भागांमध्ये महिलांमध्ये या सणाचा मोठा उत्साह पाहायला मिळतो.
या दिवशी भगवान शिव आणि माता पार्वती यांची पूजा केली जाते. विवाहित महिला पतीच्या दीर्घायुष्यासाठी, सुखी वैवाहिक जीवनासाठी आणि कुटुंबाच्या मंगलतेसाठी व्रत करतात. अविवाहित मुलीही मनासारखा जीवनसाथी मिळावा, यासाठी माता पार्वतीची आराधना करतात, अशी धार्मिक मान्यता आहे.
२०२६ मध्ये मधुस्रवा तृतीया कधी आहे?
२०२६ मध्ये मधुस्रवा तृतीया म्हणजेच हरियाली तीज १५ ऑगस्ट, शनिवार रोजी साजरी केली जाणार आहे. पंचांगानुसार श्रावण शुक्ल तृतीया तिथी १४ ऑगस्टच्या संध्याकाळी सुरू होते आणि १५ ऑगस्टच्या सायंकाळपर्यंत राहते. त्यामुळे १५ ऑगस्टला हा सण साजरा केला जातो.
मधुस्रवा तृतीया म्हणजे काय?
‘मधुस्रवा’ किंवा ‘मधुश्रवा’ या नावाचा संबंध पावसाळा आणि निसर्गाशी जोडला जातो. ‘मधु’ म्हणजे अमृतासारखे आणि ‘स्रवा’ म्हणजे वाहणे किंवा स्रवणे, अशी त्याची व्युत्पत्ती सांगितली जाते. पावसाच्या अमृतधारेने उन्हाळ्यात कोरडी झालेली धरती पुन्हा हिरवीगार होते. त्यामुळे पावसाळ्यातील या निसर्गोत्सवाशी या नावाचा संबंध जोडला जातो. याच कारणामुळे या तीजेला ‘हरियाली तीज’ असेही म्हणतात. श्रावणातील पावसामुळे सर्वत्र हिरवळ पसरलेली असते आणि निसर्गाचे सौंदर्य खुललेले असते.
मधुस्रवा तृतीयेचे धार्मिक महत्त्व
मधुस्रवा तृतीया हा भगवान शिव आणि माता पार्वतीच्या उपासनेचा दिवस मानला जातो. धार्मिक कथांनुसार माता पार्वतीने भगवान शिवांना पती म्हणून प्राप्त करण्यासाठी कठोर तपश्चर्या केली. तिच्या दृढ भक्ती आणि तपश्चर्येमुळे भगवान शिव प्रसन्न झाले आणि त्यांचा विवाह झाला, अशी मान्यता आहे. त्यामुळे या दिवशी माता पार्वतीची श्रद्धेने पूजा केल्यास वैवाहिक जीवनात सुख-समृद्धी, प्रेम आणि सौख्य प्राप्त होते, अशी भक्तांची श्रद्धा आहे.
विवाहित महिलांसाठी हा दिवस विशेष मानला जातो. त्या आपल्या पतीच्या उत्तम आरोग्यासाठी आणि दीर्घायुष्यासाठी व्रत करतात. अविवाहित मुली चांगला आणि मनासारखा जीवनसाथी मिळावा, यासाठी माता पार्वतीकडे प्रार्थना करतात.
मधुस्रवा तृतीया कशी साजरी केली जाते?
या दिवशी महिलांमध्ये विशेष उत्साह असतो. सकाळी लवकर उठून स्नान करून स्वच्छ कपडे परिधान केले जातात. अनेक महिला हिरव्या रंगाची साडी किंवा पोशाख परिधान करतात. हातावर मेहंदी काढली जाते आणि पारंपरिक दागिने घातले जातात.
काही भागांमध्ये महिलांसाठी झोके सजवले जातात. झाडांना किंवा घराच्या अंगणात झोके बांधून महिला पारंपरिक गाणी म्हणत झोके घेतात. त्यामुळे हा सण धार्मिकतेसोबतच लोकपरंपरा आणि निसर्गाशी जोडलेला उत्सव बनतो.
मधुस्रवा तृतीया पूजा साहित्य
पूजेसाठी आपल्या घरच्या परंपरेनुसार साहित्यामध्ये थोडाफार फरक असू शकतो. साधारणपणे पुढील साहित्य घेतले जाते—
भगवान शिव आणि माता पार्वतीची प्रतिमा किंवा मूर्ती
पाट किंवा चौरंग
स्वच्छ वस्त्र
अक्षता
कुंकू आणि हळद
फुले आणि हार
बेलपत्र
दूर्वा
धूप, दीप आणि कापूर
नैवेद्यासाठी फळे आणि मिठाई
पंचामृत
नारळ
सुपारी
विड्याची पाने
मेहंदी
बांगड्या
सौभाग्याचे साहित्य
पाणी किंवा गंगाजल
स्थानिक प्रथा आणि कुटुंबाच्या परंपरेनुसार पूजासाहित्यात भर घालता येते.
मधुस्रवा तृतीया पूजा विधी
१. सकाळी स्नान करून संकल्प करा
सूर्योदयापूर्वी किंवा सकाळी स्नान करून स्वच्छ कपडे परिधान करावेत. पूजेच्या ठिकाणी पाट किंवा चौरंग ठेवून त्यावर स्वच्छ वस्त्र अंथरावे. त्यानंतर भगवान शिव आणि माता पार्वतीची प्रतिमा किंवा मूर्ती स्थापित करावी.
२. गणपती पूजन
कोणत्याही शुभकार्याप्रमाणे प्रथम गणपतीचे स्मरण करून पूजा करावी. गणपतीला अक्षता, फुले आणि नैवेद्य अर्पण करावा.
३. शिव-पार्वती पूजन
त्यानंतर भगवान शिव आणि माता पार्वतीची पूजा करावी. शिवलिंग असल्यास आपल्या परंपरेनुसार जलाभिषेक करता येतो. बेलपत्र, फुले आणि अक्षता अर्पण कराव्यात. माता पार्वतीला हळद-कुंकू, फुले आणि सौभाग्याचे साहित्य अर्पण करावे.
४. दीप आणि धूप प्रज्वलित करा
देवांसमोर दिवा आणि धूप लावून शांतपणे प्रार्थना करावी.
५. मंत्रजप
शिव-पार्वतीच्या पूजेदरम्यान श्रद्धेनुसार ‘ॐ नमः शिवाय’ या मंत्राचा जप करता येतो. शिव-पार्वतीच्या संयुक्त पूजेसाठी ‘ॐ उमामहेश्वराभ्यां नमः’ हा मंत्रही म्हटला जातो.
६. मधुस्रवा तृतीया व्रतकथा ऐका
पूजेनंतर मधुस्रवा तृतीया किंवा हरियाली तीजची व्रतकथा वाचणे किंवा ऐकणे ही अनेक ठिकाणची परंपरा आहे. कथेचा मुख्य भाव माता पार्वतीची भगवान शिवांना प्राप्त करण्यासाठी केलेली तपश्चर्या, तिची श्रद्धा आणि शिव-पार्वतीचे मिलन हा आहे.
७. आरती करा
पूजा पूर्ण झाल्यानंतर भगवान शिव आणि माता पार्वतीची आरती करावी. त्यानंतर कुटुंबाच्या सुख-समृद्धीसाठी प्रार्थना करावी.
व्रत कसे केले जाते?
मधुस्रवा तृतीयेच्या दिवशी काही महिला उपवास करतात. काही ठिकाणी निर्जला व्रत, तर काही ठिकाणी फलाहार किंवा सात्त्विक आहार घेऊन व्रत करण्याची पद्धत आहे. उपवासाची पद्धत प्रदेश आणि कुटुंबाच्या परंपरेनुसार बदलते. आरोग्याच्या दृष्टीने निर्जला उपवास प्रत्येकासाठी योग्य असेलच असे नाही. त्यामुळे प्रकृती, वय आणि डॉक्टरांचा सल्ला लक्षात घेऊनच उपवास करणे योग्य आहे.
हिरवा रंग का महत्त्वाचा?
मधुस्रवा तृतीया किंवा हरियाली तीज पावसाळ्यात येते. या काळात निसर्ग हिरवागार झालेला असतो. त्यामुळे हिरवा रंग निसर्ग, नवचैतन्य, समृद्धी आणि सौभाग्याचे प्रतीक म्हणून या उत्सवाशी जोडला जातो. महिला हिरव्या रंगाची साडी किंवा पोशाख परिधान करतात, हिरव्या बांगड्या घालतात आणि मेहंदी काढतात.
झोके घेण्याची परंपरा
हरियाली तीजच्या उत्सवातील सर्वात आकर्षक परंपरांपैकी एक म्हणजे झोके घेणे. पावसाळ्यात झाडांच्या फांद्यांना झोके बांधले जातात. महिला पारंपरिक गाणी म्हणत झोके घेतात. ही परंपरा केवळ मनोरंजनापुरती मर्यादित नसून पावसाळ्यातील हिरवाई, निसर्ग आणि स्त्रीच्या आनंदोत्सवाशी जोडलेली लोकपरंपरा मानली जाते.
सासर-माहेरच्या नात्याचेही महत्त्व
अनेक उत्तर भारतीय परंपरांमध्ये तीज हा मुली आणि माहेरच्या नात्याशीही जोडलेला सण आहे. मुलीला माहेरून कपडे, दागिने, सौंदर्यप्रसाधने, मिठाई आणि इतर वस्तू पाठवण्याची परंपरा काही भागांत आहे. याला सिंधारा किंवा तीजची भेट म्हणून ओळखले जाते. म्हणूनच हा सण धार्मिक पूजेसोबतच कुटुंबातील प्रेम आणि नातेसंबंध अधिक दृढ करणारा उत्सव मानला जातो.
महाराष्ट्रात मधुस्रवा तृतीया कशी पाहिली जाते?
महाराष्ट्रात हा सण उत्तर भारतातील हरियाली तीजइतक्या मोठ्या प्रमाणावर साजरा होईलच असे नाही. मात्र पंचांगांमध्ये श्रावण शुद्ध तृतीया ‘मधुस्रवा तृतीया’ असा उल्लेख आढळतो. महाराष्ट्रातील काही धार्मिक परंपरांमध्ये या दिवशी शिव-पार्वती पूजन आणि तृतीयेचे धार्मिक आचरण केले जाते. त्यामुळे महाराष्ट्रात पूजा करताना आपल्या कुटुंबाची आणि स्थानिक परंपरा लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे.
मधुस्रवा तृतीयेचे सार काय?
मधुस्रवा तृतीया हा केवळ महिलांचा उपवास किंवा सण नाही. या उत्सवामध्ये श्रद्धा, वैवाहिक सौख्य, निसर्गाबद्दल कृतज्ञता, स्त्रीच्या भावविश्वातील आनंद आणि शिव-पार्वतीच्या पवित्र नात्याचे स्मरण असे अनेक पैलू आहेत. श्रावणातील हिरवाईमध्ये साजरा होणारा हा उत्सव आपल्याला निसर्गाशी जोडतो आणि प्रेम, समर्पण व विश्वास यांचे महत्त्वही सांगतो.
टीप: मधुस्रवा तृतीयेच्या पूजा-व्रताच्या पद्धती प्रदेश, संप्रदाय आणि कुटुंबपरंपरेनुसार बदलू शकतात. त्यामुळे व्रत किंवा विशेष धार्मिक विधी करताना स्थानिक पंचांग व घरची परंपरा प्राधान्याने मानावी.
