Rishi Panchami 2026: १५ सप्टेंबर ऋषी पंचमी, शुभ मुहूर्त, पूजा विधी आणि व्रतकथा
ऋषी पंचमी हा हिंदू धर्मातील महत्त्वाचा व्रत-उत्सव आहे. भाद्रपद महिन्यातील शुक्ल पक्षाच्या पंचमी तिथीला ऋषी पंचमी साजरी केली जाते. या दिवशी सप्तऋषींची पूजा करून त्यांच्या आशीर्वादाची प्रार्थना केली जाते. महिलांमध्ये या व्रताला विशेष महत्त्व आहे. या लेखात जाणून घेऊया ऋषी पंचमी २०२६ कधी आहे, पूजा करण्याचा शुभ मुहूर्त, पूजेसाठी लागणारे साहित्य, संपूर्ण पूजा विधी, व्रताची कथा आणि या दिवसाचे धार्मिक महत्त्व.
ऋषी पंचमी २०२६ कधी आहे? तारीख आणि शुभ मुहूर्त
ऋषी पंचमी २०२६ मध्ये मंगळवार, १५ सप्टेंबर रोजी साजरी केली जाईल. हा दिवस भाद्रपद शुक्ल पक्षातील पंचमी तिथीला येतो.
पंचमी तिथी प्रारंभ: १५ सप्टेंबर २०२६, सकाळी ७:४४ वाजता
पंचमी तिथी समाप्त: १६ सप्टेंबर २०२६, सकाळी ८:५९ वाजता
पूजा मुहूर्त
सकाळी ११:०२ ते दुपारी १:३० वाजेपर्यंत
हा प्रकाशित पंचांग-आधारित मुहूर्त आहे. तुमच्या शहरानुसार वेळेत फरक पडू शकतो.
पूजा कोणत्या वेळी करावी?
ऋषी पंचमीची पूजा प्रामुख्याने सकाळी स्नान करून, स्वच्छ वस्त्रे परिधान केल्यानंतर केली जाते. उपलब्ध पंचांग माहितीनुसार १५ सप्टेंबर रोजी सकाळी ११:०२ ते दुपारी १:३० हा शुभ पूजा कालावधी आहे. स्थानिक सूर्योदय आणि पंचांगानुसार अंतिम वेळ तपासावी.
ऋषी पंचमीचे धार्मिक महत्त्व
ऋषी पंचमी हा सप्तऋषींना समर्पित दिवस आहे. भारतीय संस्कृतीमध्ये ऋषी-मुनींना ज्ञान, तपश्चर्या, सदाचार आणि धर्मपरंपरेचे मार्गदर्शक मानले जाते. या दिवशी सप्तऋषी आणि अरुंधती मातेचे पूजन करण्याची परंपरा आहे. धार्मिक मान्यतेनुसार, मनुष्याकडून जाणते-अजाणतेपणी झालेल्या चुका, दोष आणि पापांचे प्रायश्चित्त म्हणून हे व्रत केले जाते. ऋषी पंचमीचा दिवस आत्मशुद्धी, संयम, श्रद्धा आणि ऋषींच्या ज्ञानपरंपरेबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा दिवस मानला जातो.
महिलांसाठी ऋषी पंचमीचे महत्त्व
अनेक हिंदू कुटुंबांमध्ये महिलांकडून ऋषी पंचमीचे व्रत केले जाते. विशेषतः विवाहित महिला आणि काही ठिकाणी अविवाहित मुलीही श्रद्धेनुसार हे व्रत करतात. घरातील सुख-शांती, कुटुंबाचे कल्याण आणि आध्यात्मिक शुद्धी यासाठी हे व्रत केले जाते, अशी धार्मिक श्रद्धा आहे.
ऋषी पंचमीच्या पारंपरिक कथांमध्ये मासिक पाळीशी संबंधित जुन्या धार्मिक समजुती आढळतात. त्या ऐतिहासिक धार्मिक परंपरेचा भाग आहेत; त्या वैद्यकीय तथ्य नाहीत. मासिक पाळी ही नैसर्गिक शारीरिक प्रक्रिया आहे. पूजाविधीबाबत घरची परंपरा आणि स्वतःची सोय यानुसार निर्णय घ्यावा.
सप्तऋषी कोण आहेत?
ऋषी पंचमीच्या दिवशी खालील सात ऋषींचे पूजन केले जाते. त्यांच्यासोबत अरुंधती मातेचेही स्मरण केले जाते.
१. कश्यप ऋषी
ऋषी परंपरेतील आदरणीय महर्षी
२. अत्री ऋषी
महर्षी अत्री
३. भारद्वाज ऋषी
महर्षी भारद्वाज
४. विश्वामित्र ऋषी
महर्षी विश्वामित्र
५. गौतम ऋषी
महर्षी गौतम
६. जमदग्नी ऋषी
महर्षी जमदग्नी
७. वसिष्ठ ऋषी
महर्षी वसिष्ठ
अरुंधती माता
वसिष्ठ ऋषींची पत्नी; सप्तऋषी पूजेत स्मरण
ऋषी पंचमी पूजेसाठी लागणारे साहित्य
ऋषी पंचमीची पूजा घरच्या घरी साध्या पद्धतीने करता येते. कुटुंबाच्या परंपरेनुसार साहित्य कमी-जास्त असू शकते.
पूजा साहित्याची यादी
सप्तऋषींचे चित्र किंवा सात सुपाऱ्या / प्रतीकात्मक स्थापना करण्यासाठी साहित्य
अरुंधती मातेचे चित्र किंवा प्रतीक
पाट किंवा चौरंग
स्वच्छ वस्त्र, लाल किंवा पिवळे कापड
कलश, पाणी आणि आंब्याची पाने
हळद, कुंकू, अक्षता
चंदन, गंध
फुले, हार आणि दुर्वा (परंपरेनुसार)
धूप, दीप, कापूर
नैवेद्यासाठी फळे, दूध, साखर किंवा घरची सात्त्विक तयारी
पंचामृतासाठी दूध, दही, तूप, मध आणि साखर (ऐच्छिक)
दक्षिणा
व्रतकथा वाचण्यासाठी पुस्तक किंवा लेख
परंपरेनुसार: काही ठिकाणी सात प्रकारच्या भाज्या किंवा सात्त्विक पदार्थ अर्पण करण्याची पद्धत आहे.
ऋषी पंचमीची संपूर्ण पूजा विधी
१. सकाळी स्नान आणि संकल्प
सकाळी लवकर उठून स्नान करावे. स्वच्छ वस्त्रे परिधान करावीत. पूजा करण्याची जागा स्वच्छ करून पाट किंवा चौरंग ठेवावा.
पाटावर स्वच्छ वस्त्र अंथरून सप्तऋषींचे चित्र किंवा प्रतीक ठेवावे. अरुंधती मातेचेही स्मरण करावे.
हातात थोडे पाणी, अक्षता आणि फूल घेऊन संकल्प करावा.
संकल्प मंत्र (सोप्या पद्धतीने):
मम सकलपापक्षयपूर्वकं सप्तर्षीप्रीत्यर्थं ऋषिपञ्चमीव्रतं करिष्ये।
अर्थ: माझ्याकडून झालेल्या सर्व चुकांचे प्रायश्चित्त आणि सप्तऋषींच्या प्रसन्नतेसाठी मी ऋषी पंचमीचे व्रत करीत आहे.
२. कलश स्थापना
कलशात स्वच्छ पाणी भरावे. त्यावर आंब्याची पाने आणि नारळ ठेवावा. कलशाला हळद-कुंकू लावावे.
गणपतीचे स्मरण करून पूजा निर्विघ्न पार पडावी अशी प्रार्थना करावी.
गणपती मंत्र:
ॐ गं गणपतये नमः॥
हा मंत्र ११ वेळा किंवा श्रद्धेनुसार जपावा.
३. सप्तऋषींचे आवाहन
सप्तऋषींच्या चित्रासमोर फूल आणि अक्षता अर्पण कराव्यात.
प्रत्येक ऋषीचे नाव घेऊन नमस्कार करावा.
ॐ कश्यपाय नमः। ॐ अत्रये नमः। ॐ भारद्वाजाय नमः। ॐ विश्वामित्राय नमः। ॐ गौतमाय नमः। ॐ जमदग्नये नमः। ॐ वसिष्ठाय नमः।
यानंतर अरुंधती मातेचे स्मरण करावे:
ॐ अरुन्धत्यै नमः॥
४. सप्तऋषींना हळद-कुंकू आणि फुले अर्पण
सप्तऋषींच्या प्रतिमांना गंध, अक्षता, फुले आणि हार अर्पण करावेत. धूप-दीप दाखवावा.
घरच्या परंपरेनुसार नैवेद्य अर्पण करावा. ऋषींच्या ज्ञानाचे, तपश्चर्येचे आणि संस्कृतीच्या योगदानाचे स्मरण करावे.
५. ऋषी पंचमी व्रतकथा वाचन
पूजेच्या वेळी ऋषी पंचमीची व्रतकथा वाचावी किंवा ऐकावी. कथा पूर्ण झाल्यानंतर सप्तऋषींची आरती करावी.
सप्तऋषींची पूजा केल्यानंतर आरती करावी. आपल्या कुटुंबाच्या सुख-शांतीसाठी, आरोग्यासाठी आणि सद्बुद्धीसाठी प्रार्थना करावी.
प्रार्थना:६. आरती आणि प्रार्थना
हे सप्तऋषी महाराज, आमच्यावर कृपादृष्टी ठेवा. आमच्या कुटुंबाला सुख, शांती, आरोग्य आणि सद्बुद्धी लाभू दे. जाणते-अजाणतेपणी झालेल्या चुकांसाठी क्षमा करा. आपल्या ज्ञानाचा आणि संस्कारांचा आशीर्वाद आम्हाला लाभू दे.
ऋषी पंचमी व्रताची कहाणी
उत्तंक ऋषी आणि त्यांच्या कुटुंबाची कथा
ऋषी पंचमीची एक प्रचलित व्रतकथा उत्तंक नावाच्या ब्राह्मणाशी संबंधित आहे. ही कथा विविध धार्मिक ग्रंथपरंपरांमध्ये वेगवेगळ्या स्वरूपात सांगितली जाते.
एकदा उत्तंक नावाचे एक विद्वान ब्राह्मण होते. ते धार्मिक आचरण करणारे आणि ऋषींचे भक्त होते. त्यांच्या कुटुंबात एक मुलगी होती. तिचे लग्न झाले होते; परंतु काही काळानंतर ती विधवा झाली. कथेप्रमाणे, एके दिवशी तिच्या शरीरावर अचानक किडे पडू लागले. हे पाहून कुटुंबातील सर्वजण दुःखी झाले. तिच्या या अवस्थेचे कारण काय असावे, याचा विचार केला जाऊ लागला.
उत्तंक ब्राह्मणांनी आपल्या तपश्चर्येच्या सामर्थ्याने या घटनेचे कारण जाणून घेण्याचा प्रयत्न केला. धार्मिक कथेनुसार, मागील जन्मातील काही चुका आणि ऋषी पंचमीचे व्रत न केल्यामुळे हा त्रास झाला, असे त्यांना समजले. त्यामुळे उत्तंक ब्राह्मणांनी आपल्या मुलीला ऋषी पंचमीचे व्रत करण्यास सांगितले. तिने श्रद्धेने सप्तऋषींचे पूजन केले, व्रतकथा ऐकली आणि नियमांचे पालन केले.
कथेनुसार, व्रताच्या प्रभावाने तिचे दुःख दूर झाले. तिला शांती लाभली आणि तिच्या जीवनात सुख-समाधान आले. या कथेतून ऋषी पंचमी व्रताचे महत्त्व सांगितले जाते. मनुष्याकडून झालेल्या चुका मान्य करून प्रायश्चित्त करणे, ऋषींचे स्मरण करणे आणि सदाचाराने जीवन जगणे हा या व्रताचा संदेश आहे.
ऋषी पंचमीच्या दिवशी काय खावे?
ऋषी पंचमीच्या दिवशी बैल चालवून (नांगरून) पिकवलेले कोणतेही अन्न खायचे नसते. या दिवशी केवळ हाताने कष्ट करून किंवा स्वकष्टाने पिकवलेले, अयाचित (नांगराचा वापर न करता पिकवलेले) आणि सात्विक पदार्थ खाण्याची प्रथा आहे.
ऋषी पंचमीला काय खावे:
ऋषींची भाजी (सर्वोत्तम व मुख्य नैवेद्य): या दिवशी विशेषतः नांगर न वापरता उगवलेल्या भाज्या एकत्र करून भाजी बनवली जाते. यामध्ये मुख्यत्वे माठ, लाल माठ, अळूची पाने, भेंडी, गवार, कारले, भोपळा, पडवळ, शिराळे (घोसाळे), हिरव्या मिरच्या आणि ओला नारळ यांचा वापर केला जातो.
कंदमुळे: मातीखाली नैसर्गिकरीत्या उगवणारे पदार्थ जसे की रताळे, बटाटे, सुरण, आणि अरबी (अळूचे कांदे).
वरीचे तांदूळ (भगर): या दिवशी साध्या तांदळाऐवजी वरीचे तांदूळ (भगर) खाल्ले जातात.
इतर धान्य व फळे: राजगिरा, शाबूदाणा, ओला नारळ, आणि सर्व प्रकारची फळे (केळी, सफरचंद इत्यादी).
दुग्धजन्य पदार्थ: गायीचे दूध, तूप आणि दही (काही ठिकाणी म्हशीचे दूध टाळले जाते).
काय खाणे टाळावे:
नांगराच्या साहाय्याने पिकवलेले धान्य (उदा. नेहमीचा तांदूळ, गव्हाची कणिक, ज्वारी, बाजरी).
कांदा, लसूण आणि मांसाहारी पदार्थ.
जनावरांकडून (बैल/म्हीस) जास्त श्रम करून घेतलेले अन्नधान्य.
ऋषी पंचमीच्या दिवशी काय करावे आणि काय टाळावे?
काय करावे (नियम व पूजा विधी):
शुद्धी व स्नान: सकाळी लवकर उठून आघाड्याच्या (अपामार्ग) काडीने दात घासावेत. आघाड्याची पाने डोक्यावर ठेवून स्नान करण्याची परंपरा आहे.
सप्तर्षींची पूजा: पाट मांडून त्यावर तांदूळ किंवा वाळूची सुपारी ठेवून सप्तर्षी आणि अरुंधती यांचे आवाहन करावे. त्यांना तुळशीची पाने, फुले, आणि फळे अर्पण करून पूजा करावी.
उपवास पाळावा: या दिवशी दिवसभर उपवास केला जातो.
अयाचित अन्न (ऋषींची भाजी): संध्याकाळी पूजा झाल्यावर नांगर न वापरता पिकवलेले धान्य, कंदमुळे (रताळे, सुरण), भगर (वरीचे तांदूळ) आणि ऋषींची विशेष भाजी खाऊन उपवास सोडावा.
कथा वाचन: ऋषी पंचमीच्या व्रताची कथा ऐकावी किंवा वाचावी.
काय टाळावे (निषिद्ध गोष्टी):
नांगरलेले अन्न खाऊ नये: बैलांच्या किंवा यंत्रांच्या साहाय्याने शेत नांगरून पिकवलेले धान्य (उदा. गवत, नेहमीचा तांदूळ, गहू, बाजरी) खाणे पूर्णपणे वर्ज्य आहे.
हिंसा आणि कष्ट: जनावरांकडून (विशेषतः बैलाकडून) कोणतेही कष्टाचे काम करून घेऊ नये.
तामस अन्न: कांदा, लसूण, मांसाहार, आणि मद्यपान यांपासून पूर्णपणे दूर राहावे.
अशुद्धता: पूजेच्या वेळी आणि दिवसभरात शारीरिक व मानसिक स्वच्छता बाळगावी, कोणाविषयीही वाईट विचार किंवा वादविवाद टाळावेत.
ऋषी पंचमी व्रताचे महत्त्व काय सांगितले जाते?
धार्मिक श्रद्धेनुसार ऋषी पंचमीचे व्रत केल्याने आत्मशुद्धी होते, ऋषींचे आशीर्वाद मिळतात आणि घरात सुख-शांती नांदते. या दिवशी ऋषींच्या ज्ञानपरंपरेबद्दल कृतज्ञता व्यक्त केली जाते. ऋषी पंचमीचा खरा संदेश केवळ व्रत किंवा पूजा करण्यापुरता मर्यादित नसून, ज्ञानाचा आदर करणे, चांगले आचरण ठेवणे आणि सर्वांशी प्रेमाने वागणे हा आहे.
