Pithori Amavasya 2026 पिठोरी अमावस्या २०२६ कधी? तारीख, पूजा विधी, व्रत आणि पौराणिक कथा जाणून घ्या
हिंदू धर्मात प्रत्येक अमावस्येला विशेष धार्मिक महत्त्व आहे. त्यापैकी श्रावण महिन्यातील अमावस्या ‘पिठोरी अमावस्या’ म्हणून ओळखली जाते. महाराष्ट्रासह अनेक भागांत या दिवशी विशेषतः संततीच्या सुखासाठी, मुलांच्या दीर्घायुष्यासाठी आणि कुटुंबाच्या मंगलासाठी व्रत-पूजा करण्याची परंपरा आहे. या दिवशी चौसष्ट योगिनींची पूजा करण्याची प्रथा असल्याने पिठोरी अमावस्या महिलांसाठी विशेष महत्त्वाची मानली जाते.
यंदा पिठोरी अमावस्येची तारीख नेमकी कोणती? अमावस्या तिथी कधी सुरू आणि समाप्त होते? पूजा कशी करावी आणि पिठोरी अमावस्येची कथा काय आहे? जाणून घेऊया सविस्तर.
पिठोरी अमावस्या २०२६ कधी आहे?
पंचांगानुसार, श्रावण कृष्ण पक्षातील अमावस्या तिथी १० सप्टेंबर २०२६ रोजी सकाळी १० वाजून ३३ मिनिटांनी सुरू होऊन ११ सप्टेंबर २०२६ रोजी सकाळी ८ वाजून ५६ मिनिटांनी समाप्त होईल. त्यामुळे पिठोरी अमावस्येचे व्रत आणि पूजा गुरुवार, १० सप्टेंबर २०२६ रोजी केली जाईल.
पिठोरी अमावस्या २०२६ — महत्त्वाची माहिती
वार: गुरुवार
तारीख: १० सप्टेंबर २०२६
अमावस्या तिथी प्रारंभ: १० सप्टेंबर, सकाळी १०:३३
अमावस्या तिथी समाप्त: ११ सप्टेंबर, सकाळी ८:५६
पिठोरी व्रत: १० सप्टेंबर २०२६
प्रदोषकाळातील पूजा: साधारण संध्याकाळच्या प्रदोषकाळात करण्याची परंपरा आहे. स्थानिक पंचांगानुसार वेळेत काही फरक असू शकतो.
टीप: सूर्योदय, स्थान आणि स्थानिक पंचांगानुसार पूजेच्या मुहूर्तात काही मिनिटांचा फरक पडू शकतो. त्यामुळे आपल्या शहराच्या पंचांगानुसार अंतिम मुहूर्त पाहणे योग्य ठरेल.
पिठोरी अमावस्या म्हणजे काय?
श्रावण कृष्ण पक्षातील अमावस्येला पिठोरी अमावस्या म्हटले जाते. ‘पिठोरी’ या नावामागे या दिवशी पिठापासून देवी-देवतांच्या प्रतिमा तयार करून त्यांची पूजा करण्याची परंपरा असल्याचे मानले जाते. या दिवशी चौसष्ट योगिनींची पूजा केली जाते. महिलांकडून हे व्रत विशेषतः मुलांच्या आरोग्य, दीर्घायुष्य आणि सुख-समृद्धीसाठी केले जाते. पिठोरी अमावस्येला काही ठिकाणी कुशग्रहणी अमावस्या असेही म्हटले जाते. अमावस्या हा पितृस्मरण आणि दानधर्मासाठीही महत्त्वाचा दिवस मानला जातो.
पिठोरी अमावस्येचे धार्मिक महत्त्व
पिठोरी अमावस्येच्या दिवशी देवी-देवतांचे आणि विशेषतः चौसष्ट योगिनींचे पूजन करण्याची परंपरा आहे. धार्मिक मान्यतेनुसार या पूजेमुळे कुटुंबावर देवीची कृपा राहते आणि संततीचे रक्षण होते.
पिठोरी व्रतामागील प्रमुख भावना अशी आहे की—
मुलांना उत्तम आरोग्य लाभावे.
मुलांचे आयुष्य दीर्घ असावे.
संततीवर येणारी संकटे दूर व्हावीत.
कुटुंबात सुख-शांती नांदावी.
घरात समृद्धी आणि मंगल राहावे.
पिठोरी अमावस्येला चौसष्ट योगिनींची पूजा का केली जाते?
पिठोरी अमावस्येच्या पूजेमध्ये चौसष्ट योगिनींना विशेष स्थान आहे. शक्तीच्या विविध स्वरूपांचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या योगिनींचे पूजन या दिवशी केले जाते, अशी धार्मिक मान्यता आहे. काही घरांमध्ये पिठापासून लहान प्रतिमा तयार करून त्या चौसष्ट योगिनींचे प्रतीक म्हणून मांडल्या जातात. उपलब्ध परंपरेनुसार पूजा पद्धती प्रदेश आणि कुटुंबाच्या रूढीनुसार बदलू शकते.
पिठोरी अमावस्या पूजा विधी
पूजेसाठी आवश्यक साहित्य
पाट किंवा चौरंग
स्वच्छ वस्त्र
पिठाचे/कणकेचे गोळे किंवा ६४ योगिनींची छापील चित्रे
गणपती व पार्वतीची मूर्ती किंवा चित्र
हळद, कुंकू आणि अक्षता
चंदन
फुले व हार
आघाड्याची पाने
१०८ मण्यांची कापसाची माळ
धूप, दीप, अगरबत्ती
१६ प्रकारच्या झाडांची पाने, उपलब्धतेनुसार
५ ते २१ नारळ, परंपरेनुसार
फळे आणि मिठाई
पान, सुपारी
काकडीची पाने व काकडीचे काप
वाळू
नैवेद्यासाठी पिठापासून तयार केलेले पदार्थ
खीर, पुरी, पुरणपोळी, साटोरी इत्यादी पदार्थ
१. सकाळी स्नान करून व्रताचा संकल्प करा
सकाळी लवकर उठून स्नान करावे आणि स्वच्छ कपडे परिधान करावेत. शक्य असल्यास पवित्र नदी, तलाव किंवा तीर्थस्थळी स्नान करण्याची परंपरा आहे. ते शक्य नसल्यास स्नानाच्या पाण्यात गंगाजल किंवा पवित्र नदीचे पाणी मिसळून स्नान करता येते. यानंतर मनोभावे पिठोरी अमावस्या व्रताचा संकल्प करावा आणि आपल्या मुलांच्या आरोग्य, दीर्घायुष्य, सुख-समृद्धी तसेच कुटुंबाच्या मंगलासाठी प्रार्थना करावी.
२. दिवसभर उपवास करावा
परंपरेनुसार सवाष्ण स्त्रिया या दिवशी उपवास करतात. आपल्या कुटुंबातील प्रथेनुसार उपवासाचा प्रकार ठरवावा. आरोग्याच्या कारणास्तव कठोर उपवास शक्य नसल्यास आपल्या क्षमतेनुसार व्रत करावे.
३. सायंकाळी पूजा करण्याची तयारी करा
सायंकाळी पुन्हा स्नान करून पूजा करण्यासाठी घरातील जागा स्वच्छ करावी. पूजा करण्याच्या ठिकाणी रांगोळी काढून पाट किंवा चौरंग ठेवावा. त्यावर स्वच्छ वस्त्र अंथरावे. चौरंगावर पार्वती देवी आणि गणेशाची मूर्ती किंवा चित्र ठेवावे.
४. ६४ योगिनींची स्थापना करा
पिठोरी अमावस्येतील पूजेचा सर्वात महत्त्वाचा भाग म्हणजे ६४ योगिनींची पूजा. पूर्वी पिठापासून देवींच्या प्रतिमा तयार करण्याची पद्धत होती. आज अनेक ठिकाणी कणकेपासून छोट्या प्रतिमा तयार केल्या जातात किंवा ६४ योगिनींची छापील चित्रे वापरली जातात. कणकेच्या प्रतिमा तयार केल्या असल्यास त्यांना आपल्या आवडीनुसार सजवता येते. बेसनाच्या पिठापासून छोटे दागिने तयार करून देवींची सजावट करण्याचीही काही ठिकाणी प्रथा आहे. सर्व देवींच्या प्रतिमा एका पाटावर किंवा चौरंगावर व्यवस्थित मांडाव्यात.
५. देवींची सजावट करा
६४ योगिनींच्या प्रतिमांना किंवा चित्रांना हळद, कुंकू, चंदन आणि अक्षता अर्पण कराव्यात. फुले, हार, आघाड्याची पाने आणि १०८ मण्यांची कापसाची माळ अर्पण करावी. त्यानंतर दिवा, धूप आणि अगरबत्ती प्रज्वलित करावी.
६. सप्तमातृकांचे पूजन करा
पिठोरी अमावस्येला काही परंपरांमध्ये सप्तमातृकांचीही पूजा केली जाते. या सात मातृका पुढीलप्रमाणे मानल्या जातात: ब्राह्मणी, वैष्णवी, महेश्वरी, कुमारी, वाराही, इंद्राणी आणि चामुंडा. काही परंपरांमध्ये योगेश्वरीला आठवे स्थान दिले जाते. त्यामुळे पिठोरी अमावस्येच्या पूजेमध्ये ६४ योगिनींसह सप्तमातृकांचे पूजन करण्याची प्रथा आढळते.
७. विशेष पारंपरिक मांडणी
काही भागांत पूजेच्या वेळी वाळूचे आठ छोटे डोंगर तयार केले जातात. त्यांच्या पुढे काकडीचे पान ठेवून त्यावर काकडीचे काप ठेवले जातात. काही ठिकाणी आठ छोट्या पुरणपोळ्या किंवा घरच्या पद्धतीने तयार केलेले पदार्थही काकडीच्या पानावर ठेवण्याची प्रथा आहे. ही पद्धत सर्व ठिकाणी अनिवार्य नसून स्थानिक आणि कौटुंबिक परंपरेनुसार केली जाते.
८. देवीला नैवेद्य दाखवा
पिठोरी अमावस्येच्या नैवेद्यामध्ये पिठापासून तयार केलेल्या पदार्थांना विशेष महत्त्व आहे. खीर, पुरी, पुरणपोळी, साटोरी आणि इतर पारंपरिक पदार्थ तयार करून देवीला नैवेद्य दाखवावा. विशेषतः बेदाणे घातलेली भाताची खीर हा पिठोरी अमावस्येचा खास नैवेद्य मानला जातो. नैवेद्य देवींच्या प्रतिमांच्या भोवती व्यवस्थित मांडावा.
९. ‘अतिथी कोण?’ हा पारंपरिक विधी
पिठोरी अमावस्येतील हा अत्यंत भावनिक आणि वैशिष्ट्यपूर्ण विधी आहे. खिरीची वाटी पुरीने झाकून आईने ती डोक्यावर किंवा खांद्यावर घेऊन मुलांकडे तोंड करून ‘अतिथी कोण?’ असा प्रश्न विचारावा. मुलाने ‘मी आहे’ असे उत्तर द्यावे. हा प्रश्न आणि उत्तर परंपरेनुसार तीन वेळा केले जाते. यानंतर मुलाने मागच्या बाजूने ते पक्वान्न घेण्याची प्रथा आहे. त्यानंतर आई मुलाच्या कपाळावर कुंकू लावते, अक्षता टाकते, आशीर्वाद देते आणि त्याला वाण देते. हा विधी मुलांच्या आरोग्य, दीर्घायुष्य आणि सुख-समृद्धीसाठी केला जातो. घरातील प्रत्येक मुलाला या विधीमध्ये सहभागी करून घेण्याची प्रथा काही कुटुंबांत आहे.
१०. व्रतकथा वाचा किंवा ऐका
पूजा आणि नैवेद्य झाल्यानंतर पिठोरी अमावस्येची व्रतकथा भक्तिभावाने वाचावी किंवा घरातील ज्येष्ठ व्यक्तीने ती सर्वांना सांगावी. व्रतकथा ऐकताना देवीकडे आपल्या संततीच्या सुखासाठी आणि कुटुंबाच्या मंगलासाठी प्रार्थना करावी.
११. मंत्रजप आणि प्रार्थना
पूजेच्या वेळी आपल्या परंपरेनुसार मंत्रजप करता येतो. प्रचलित मंत्रांमध्ये पुढील मंत्रांचा उल्लेख आढळतो: “ॐ ह्रीं श्रीं क्लीं पार्वती मातायै नमः”तसेच, “ॐ पिठोरी अमावस्यायै नमः”मंत्रजप करताना उच्चार आणि संकल्पाबाबत आपल्या घरच्या गुरुजी किंवा पुरोहितांच्या मार्गदर्शनाला प्राधान्य द्यावे.
१२. आरती करून पूजा पूर्ण करा
शेवटी पिठोरी देवी, पार्वती आणि गणेशाची आरती करावी. देवीला नैवेद्य दाखवून कुटुंबातील सर्वांच्या कल्याणासाठी प्रार्थना करावी. विशेषतः मुलांना निरोगी, दीर्घायुषी, बुद्धिमान आणि शूर होण्यासाठी आशीर्वाद मिळावा, अशी प्रार्थना केली जाते.
ALSO READ: पिठोरी अमावस्या आरती
१३. वाण देण्याची परंपरा
पूजा पूर्ण झाल्यानंतर सवाष्ण स्त्रियांना आपल्या परंपरेनुसार हळद-कुंकू आणि वाण दिले जाते. काही कुटुंबांत मुलांनाही विशेष वाण किंवा पक्वान्न दिले जाते. नवजात बाळ, नवविवाहित जोडपे किंवा कुटुंबातील दूर असलेले सदस्य यांच्यासाठीही त्यांच्या कल्याणासाठी पिठोरी देवीकडे प्रार्थना करण्याची प्रथा काही ठिकाणी आहे.
१४. दानधर्म आणि अन्नदान
अमावस्या तिथीला दानधर्म करण्याला विशेष महत्त्व दिले जाते. आपल्या क्षमतेनुसार गरजू व्यक्तींना चपला, छत्री, शाल, कपडे किंवा आवश्यक वस्तू दान करता येतात. तसेच पुरी-भाजी, शिरा किंवा इतर अन्नपदार्थ तयार करून गरजू व्यक्तींना आणि विशेषतः लहान मुलांना अन्नदान करण्याचीही परंपरा आहे.
ALSO READ: Pithori Amavasya Katha पिठोरी अमावस्या कथा
१५. पितरांचे स्मरण
अमावस्या ही पितरांच्या स्मरणाशी संबंधित तिथी मानली जाते. त्यामुळे आपल्या कुटुंबाच्या परंपरेनुसार या दिवशी तर्पण, पिंडदान किंवा पितरांचे स्मरण केले जाते. पितृकर्माची पद्धत प्रत्येक कुटुंबात आणि परंपरेनुसार वेगळी असू शकते. त्यामुळे अशा विधींसाठी स्थानिक पुरोहितांच्या मार्गदर्शनानुसार कृती करणे योग्य ठरेल.
पिठोरी अमावस्या पूजेचा मुख्य संकल्प
पिठोरी अमावस्येची पूजा करताना मनात एकच भावना असावी—आपल्या संततीचे आरोग्य, दीर्घायुष्य, बुद्धी, शौर्य आणि सुख-समृद्धी. ६४ योगिनी आणि मातृशक्तीचे पूजन करून देवीकडे कुटुंबावर सदैव कृपादृष्टी राहावी, मुलांना उत्तम आरोग्य लाभावे आणि घरात सुख-शांती नांदावी, अशी प्रार्थना केली जाते.
पिठोरी अमावस्येच्या पूजाविधीमध्ये प्रदेश, समाज आणि कुटुंबाच्या परंपरेनुसार फरक आढळतो. त्यामुळे वरील विधी हा प्रचलित परंपरांवर आधारित आहे. आपल्या घरच्या कुलाचारानुसार आवश्यक बदल करणे योग्य आहे.
पिठोरी अमावस्येची पौराणिक कथा
पिठोरी अमावस्येशी संबंधित व्रतकथेमध्ये एका स्त्रीच्या संततीवर आलेल्या संकटाची कथा सांगितली जाते. लोकप्रिय कथेनुसार, एका स्त्रीला मुले होत असतात; मात्र तिची मुले जन्मल्यानंतर अल्पायुषी ठरतात. त्यामुळे ती अत्यंत दुःखी होते. तिच्या दुःखाचे कारण समजल्यानंतर तिला पिठोरी अमावस्येचे व्रत करण्याचा आणि देवी-चौसष्ट योगिनींची भक्तिभावाने पूजा करण्याचा मार्ग सांगितला जातो. ती स्त्री श्रद्धेने व्रत करते, पूजा करते आणि देवीची प्रार्थना करते. तिच्या भक्तीने प्रसन्न होऊन देवी तिच्या संततीला दीर्घायुष्य आणि सुखाचे आशीर्वाद देते, अशी या कथेमागील धार्मिक मान्यता आहे. या कथेचा मुख्य संदेश म्हणजे संकटाच्या काळात श्रद्धा, संयम आणि भक्ती कायम ठेवणे. त्यामुळे पिठोरी अमावस्येच्या दिवशी व्रतकथा ऐकणे किंवा वाचणे महत्त्वाचे मानले जाते.
