बाल विवाह : कारणे, दुष्परिणाम आणि प्रतिबंध करण्यासाठी उपाय

bal vivah
Last Updated: बुधवार, 27 ऑक्टोबर 2021 (16:04 IST)
Child Marriage लहान वयात मुलांची लग्ने झाल्याने त्यांच्या आरोग्यावर, मानसिक विकासावर आणि आनंदी जीवनावर परिणाम होतो. लहान वयात लग्न केल्याने संपूर्ण समाजात मागासलेपणा येतो. जी शेवटी समाजाच्या प्रगतीत अडथळा ठरते. कायद्यात लग्नाचे वयही निश्चित करण्यात आले आहे. जर मुलीचे वय 18 वर्षांपेक्षा कमी किंवा मुलाचे वय 21 वर्षांपेक्षा कमी असेल, तर अशा विवाहाला बालविवाह म्हटले जाईल.
बाल विवाह अर्थ व याचे कारण (Child Marriage Meaning & Causes)
भारतात कायदेशीर विवाहासाठी मुलासाठी 21 वर्षे आणि मुलीसाठी 18 वर्षे किमान वय निश्चित करण्यात आले आहे. त्यामुळे या विहित वयापेक्षा कमी वयाच्या मुलांच्या विवाहाला बालविवाह म्हणतात.

अशा प्रकारे बालविवाह म्हणजे लहान वयातच मुलांचे लग्न लावून देण्याची चुकीची प्रथा आहे. ज्यांचे प्राबल्य अनेक जाती आणि धर्मात आहे.
राजस्थानमध्ये दरवर्षी अक्षय्य तृतीया किंवा पिंपळ पौर्णिमेला लाखो मुले या सामाजिक दुष्कृत्याला बळी पडतात. आणि लग्नाच्या बंधनात बांधले जातात. बालविवाह हे मानवी हक्कांचे थेट उल्लंघन आहे. बालपणीचे दिवस म्हणजे मुलगा/मुलगी खेळण्याचे आणि वाचण्याचे दिवस.

हाच तो काळ आहे जेव्हा त्याचा शारीरिक आणि मानसिक विकास हळूहळू पूर्णत्वाकडे जातो. एवढ्या लहान वयात मुलांचे लग्न जेव्हा त्यांना वैवाहिक जीवनाविषयी अजिबात समज नसते. पण या बंधनात ते जखडलेले आहेत.
बालविवाह केल्याने त्या मुला- मुलींचा शारिरीक व मानसिक विकास तर खुंटतोच, पण त्या मोठ्या झाल्यावर त्यांच्या आवडीचा जीवनसाथी मिळाल्यास त्यांच्याशी लग्न करण्याची इच्छा अनेकदा असते. परिणामी त्यांच्या विवाहित जोडीदाराला प्रचंड मानसिक त्रास सहन करावा लागतो.

बालविवाहासाठी काही पूर्वग्रह आणि काही श्रद्धा कारणीभूत आहेत. जे विशेषतः ग्रामीण आणि मागासलेल्या समाजात प्रचलित आहे. विवाहाबाबत प्रचलित संकल्पना अशी आहे की मुलांच्या संगोपनासाठी आणि इतर कार्ये पार पाडण्यासाठी स्त्रियांची भूमिका महत्त्वाची असते. महिलांना शेवटी वडिलांच्या घरातून नवऱ्याच्या घरी जावे लागते.
याच कारणामुळे मुलीला औपचारिक शिक्षण देण्यास पालक टाळाटाळ करतात. मुलींचे लहान वयात लग्न करणे शुभ मानतात. जेणेकरून ते त्याच्या सामाजिक जबाबदाऱ्यांपासून मुक्त होतात.

बाल विवाह प्रथेचे कारण Early marriage causes and effects
निरक्षरता- शिक्षणाअभावी लोकांना बालविवाहाचे दुष्परिणाम माहित नाहीत. तसेच स्त्री शिक्षणाचे महत्त्व न समजल्यामुळे बालविवाह होत आहेत.

बहुसंख्य शेती- भारतातील बहुसंख्य लोकसंख्या ग्रामीण आहे, जी शेती आणि पशुपालनाद्वारे आपला उदरनिर्वाह करते. या दोन्ही कामात अधिक मनुष्यबळाची गरज असल्याने लहान वयातच लग्ने केली जातात. जेणेकरून लवकर मुले जन्माला येतील आणि घरातील कामात मदत करण्यासाठी मानवी श्रम उपलब्ध होऊ शकतील.
स्त्रियांचा निम्न दर्जा- वैदिक सभ्यतेमध्ये स्त्रियांना कुटुंबात पुरुषांच्या बरोबरीचे स्थान दिले गेले. हळूहळू स्त्रियांचा दर्जा घसरायला लागला. भारतात मुघलांचे आगमन होताच स्त्रियांची अवस्था बिकट होत गेली. या दुष्ट लोकांच्या नजरेतून त्यांना वाचवण्यासाठी महिला आणि मुलींसाठी पर्दापद्धती आणि बालविवाह यांसारख्या प्रथा सुरू झाल्या.
मुलांचे लवकरात लवकर लग्न लावून जबाबदारीतून मुक्त होण्याकडे पालकांचा कलही बालविवाहाला कारणीभूत आहे.
गरिबी- बालविवाहासारख्या वाईट प्रथेला गरिबी हे देखील कारण आहे. गरिबीमुळे घरातील कमावत्या सदस्यांची संख्या वाढावी म्हणून लहान वयातच विवाह केले जातात. जेणेकरून लवकरच घरात दुसरे कोणीतरी कमावते जन्माला येईल.

धार्मिक श्रद्धा - आपला देश सामाजिक विविधतेने भरलेला आहे, जिथे अनेक जाती, धर्माचे लोक राहतात ज्यांच्या विविध चालीरीती आणि परंपरा आहेत. भारतीय समाज धार्मिक श्रद्धा आणि परंपरांना अधिक महत्त्व देतो, जे बालविवाहाच्या प्रचलित प्रथेचे सर्वात मोठे कारण आहे.
बाल विवाह दुष्प्रभाव Child Marriage Effects
प्राचीन काळात काही त्या काळातील आवश्यकतेनुसार परंपरा आणि रीतीभाती तयार करण्यात आल्या होत्या. परंतु वर्तमान काळात आंधळे अनुकरण अजूनही बाल विवाह सारख्या कुप्रथा आमच्या देशात चालनात आहे.

लहान मुलं-बाळं शाळेत किंवा खेळताना अधिक शोभून दिसतात, या वयात त्यांना विवाह मंडपात बसून एक महत्वपूर्ण संस्कार सम्पन्न करवणे, जेव्हाकि त्यांना याबद्दल कुठलीही कल्पना देखील नसते, आधुनिक भारतीय समाजात कलंक प्रमाणे आहे.
या गैरव्यवहारामुळे मुला-मुलींवर पुढील दुष्परिणाम होतात-
मुलांच्या मानसिक विकास अवरुद्ध होतो.
त्यांचं बालपण हिरावून घेतलं जातं.
विशेष करुन मुलींचं कमी वयात लग्न लावून दिल्याने उच्च शिक्षण प्राप्त करण्यात अडचणी येतात.
कमी वयात विवाह झाल्याने मुलींच्या आरोग्यावर विपरीत प्रभाव पडतो. त्या लहान वयात गर्भवती होतात ज्याने शारीरिक आणि मनोवैज्ञानिक समस्या उत्पन्न होतात. कुपोषण, अधिक कार्यभार, अशिक्षा, यौन व्यवहाराबद्दल अजाणता या सर्वांमुळे गर्भवती मुलींचा जीव धोक्यात येऊ शकतो.
त्या अपरिपक्व गर्भधारणा, लैंगिक संक्रमित रोग आणि एड्स सारख्या आजारांना बळी पडतात. तसेच यातील अधिक मुले कुपोषणाला बळी पडतात. त्यांचे वजन कमी असल्याचा भीती तसेच मृत्यूचा धोका जास्त आहे.
तरुण वयात कुटुंबाची जबाबदारी मुलीवर येऊन पडते. त्यामुळे त्यांचा पूर्ण मानसिक आणि शारीरिक विकास थांबतो.
काही वेळा मुली बालविधवा होतात. ज्याला आयुष्यभर या शापातून मुक्ती मिळत नाही, आणि त्यांना संपूर्ण आयुष्य दु:खात घालवावं लागतं.
अनेक वेळा मुलं मोठी होऊन चांगला व्यवसाय किंवा नोकरी करतात. लहान वयात केलेल्या बायकोला सोडून ते नवीन लग्न करतात. अशा परिस्थितीत त्या मुलीला अडचणींचा सामना करावा लागतो.
बालविवाहामुळे लोकसंख्या वाढते आणि लोकसंख्या वाढीचे परिणाम देशाला व समाजाला भोगावे लागतात.
बालविवाहामुळे माता मृत्यू दर आणि बालमृत्यूचे प्रमाणही वाढते.
बालविवाह रोखण्यासाठी कायदे आणि उपाययोजना Laws and measures to stop child marriage
बालविवाह ही प्राचीन समाजाने मुला-मुलींवर लादलेली सामाजिक प्रथा आहे. आज त्याचे महत्त्व शून्य इतके आहे.

तर, अनेक भावी नेत्यांच्या भविष्यातील स्वप्नांना डागाळण्याचे काम बालविवाह आणि या दुष्कृत्याचे समर्थन करणाऱ्यांनी केले आहे. भारतात १९२९ मध्ये बालविवाह प्रतिबंध कायदा मंजूर झाला.

भारतीय राज्य स्थापनेनंतरही अनेक प्रभावी कायदे करण्यात आले. मात्र आजही ही समस्या जैसे थे आहे.
ही वाईट प्रथा थांबवण्याचा सर्वात प्रभावी मार्ग म्हणजे मुलींना शिक्षण देणे. मुली जेव्हा शिकू लागतील तेव्हा त्या स्वतः बालविवाहाला नाकारतील. त्यामुळे मुलांना मोफत शिक्षण दिले पाहिजे.

मोबाईल एज्युकेशन प्रणाली दुर्गम भागात लागू करून मुलांना व्यावसायिक शिक्षण देण्याची व्यवस्था सरकारने करावी. तसेच ही प्रथा बंद करण्याचा दुसरा महत्त्वाचा मार्ग म्हणजे समाजात जागृती निर्माण करणे.
बालविवाहाची प्रथा बंद करण्यासाठी या कुप्रथेविरुद्ध समाजात जागृती आणली पाहिजे. या वाईट प्रथेच्या हानीबद्दल पालक आणि पालकांना सांगितले पाहिजे. या कामासाठी समाजातील प्रतिष्ठित व्यक्ती, ऋषीमुनी आणि धर्माशी निगडित लोक आणि स्वयंसेवी संस्थांची मदत घेता येईल.

चित्रपट थिएटर, माहितीपट आणि पथनाट्य इत्यादींद्वारे या वाईट प्रथेचे दुष्परिणाम प्रदर्शित करणे देखील समाजात जागरूकता आणण्यात महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावते.
याशिवाय गरीब आणि खालच्या जातीतील लोकांना सरकारने विशेष मदतीची तरतूद केली पाहिजे, कारण ही वाईट प्रथा या वर्गातील लोकांमध्ये जास्त प्रमाणात आहे. सरकारने अशा योजना या जातींच्या लोकांना प्रलोभन म्हणून सुरू कराव्यात, ज्यामध्ये मुलगी पात्र असेल तरच तिला आर्थिक मदत आणि रोजगाराच्या संधी मिळतील.

बालविवाहाची समस्या थांबवण्यासाठी सर्वसमावेशक कायदा व्यवस्था आणि प्रबळ राजकीय इच्छाशक्ती आणि लोकसहभागाची विशेष गरज आहे.
भारतात बाल विवाह उन्मूलन साठी वर्तमान कायदे (Laws in India for the Elimination of Child Marriage)
2006 मध्ये शारदा कायदा रद्द करून 1 नोव्हेंबर 2007 पासून नवीन कायदा "बालविवाह प्रतिबंध कायदा 2006" लागू करण्यात आला आहे. बालविवाह व्यस्क होण्याच्या दोन वर्षांत रद्द ठरवता येईल, अशी तरतूद या कायद्यात करण्यात आली आहे.

या कायद्यात, बालविवाहासाठी दोषी ठरलेल्या सर्व व्यक्तींना दोन वर्षांपर्यंत वाढू शकेल अशा मुदतीसाठी किंवा एक लाख रुपयांपर्यंतचा दंड, किंवा दोन्ही शिक्षा होऊ शकतात. या कायद्यात मुलांसाठी विवाहाचे किमान वय २१ वर्षे आणि मुलींचे १८ वर्षे निश्चित करण्यात आले आहे.
बालविवाह रोखण्यासाठी आणि लग्न करणाऱ्यांना शिक्षा करण्यासाठी वेळोवेळी कायदे करण्यात आले असले तरी बालविवाह प्रतिबंध कायदा 2006 मध्ये बालविवाह रोखण्यासाठी आणि बालविवाह करणार्‍यांना कठोर शिक्षा करण्याच्या तरतुदी आहेत. बालविवाहांचे प्रमाण कमी झाले असले, तरी लोक खुलेआम बालविवाह करायला घाबरतात, तरीही बालविवाह मोठ्या प्रमाणात होत आहेत.

ही परिस्थिती समाजासाठी चिंताजनक आहे. ही प्रथा दूर करण्यासाठी सर्वांगीण प्रयत्नांची गरज आहे. सर्व शासकीय विभाग, स्वयंसेवी संस्था, लोकप्रतिनिधी यांचे सहकार्य व सहकार्य घेऊन विधी सेवा संस्थांना बालविवाहाच्या विरोधात जोरदार प्रचार व प्रचार करावा लागेल.
बालविवाह हा कायदेशीर गुन्हा आहे, हे जनतेने ओळखले पाहिजे, व्यवस्थाच अशी झाली आहे की छुप्या पद्धतीने बालविवाह करूनही कायद्याच्या नजरेतून सुटणे शक्य नाही. जर बालविवाह झाला, तर बालविवाह करणार्‍या, करवून घेणारे, मदत करणारे आणि जाणूनबुजून माहिती न देणारे कायद्याच्या नजरेतून वाचणार नाहीत हे नक्की. आणि नक्कीच शिक्षा होईल.

प्रसिद्धीबरोबरच अशी ठोस कार्यप्रणाली निर्माण करावी लागेल की ती केवळ कागदोपत्री किंवा तोंडी ठेव म्हणून चालणार नाही आणि सर्व संबंधितांनी आपली जबाबदारी निष्ठेने पार पाडावी आणि बालविवाह होण्याआधी निश्चितपणे थांबेल याची काळजी घ्यावी. यानंतरही बालविवाह होत असेल तर संबंधित दोषीला कायद्यासमोर उभे करून शिक्षा व्हावी.
जर आपण जमिनीवर वरील व्यवस्था करण्यात यशस्वी झालो तर तो दिवस दूर नाही जेव्हा आपला समाज बालविवाहाच्या विळख्यातून मुक्त होईल.


यावर अधिक वाचा :

राजस्थान सरकारने मेजर ध्यानचंद खेलरत्न पुरस्कारासाठी अवनी ...

राजस्थान सरकारने मेजर ध्यानचंद खेलरत्न पुरस्कारासाठी अवनी लेखरा आणि कृष्णा नगर यांच्या नावाची शिफारस केली
टोकियो पॅरालिम्पिकमध्ये सुवर्णपदक जिंकून देशाचा मान उंचावणाऱ्या अवनी लेखरा आणि कृष्णा ...

New Income Tax Portal: आयटी पोर्टलमध्ये होत आहे सुधार, ...

New Income Tax Portal: आयटी पोर्टलमध्ये होत आहे सुधार, Infosysने 90% त्रुटी दूर केल्या आहेत
देशातील आघाडीची सॉफ्टवेअर सेवा कंपनी इन्फोसिसने आयकर ई-फायलिंग पोर्टलमधील बहुतांश त्रुटी ...

खाजगी शाळांना 2021-22 च्या सत्रात गरीब मुलांना प्रवेश ...

खाजगी शाळांना 2021-22 च्या सत्रात गरीब मुलांना प्रवेश द्यावा लागेल, उच्च न्यायालयाचे आदेश
2021-22 या शैक्षणिक सत्रासाठी खाजगी शाळा चालकांना नियम 134A अंतर्गत गरीब मुलांना ...

धक्कादायक ! डोंबिवलीत आठ महिन्याच्या मुलीला वडिलांनी दारू ...

धक्कादायक ! डोंबिवलीत आठ महिन्याच्या मुलीला वडिलांनी दारू पाजली ,आणि 9 वर्षाच्या मुलीवर बलात्कार केला
दारू चे व्यसन खूपच वाईट असते. दारुच्या नशेत माणूस हैवान बनतो, तो काय करत आहे त्याला ...

वृद्ध महिलेची मुख्यमंत्र्यांकडे आत्महत्या करण्यासाठी ...

वृद्ध महिलेची मुख्यमंत्र्यांकडे आत्महत्या करण्यासाठी परवानगी देण्याची मागणी
पालघर जिल्ह्यातील विक्रमगड तालुक्यात इंदगावच्या 65 वर्षीय अजनी चाबके या वृद्ध महिले ने ...

हिवाळ्यात गूळ आणि तिळाचे लाडू रोग प्रतिकारक शक्ती बळकट ...

हिवाळ्यात गूळ आणि तिळाचे लाडू रोग प्रतिकारक शक्ती बळकट करतात,रेसिपी जाणून घेऊ या
हिवाळ्यात अशा गोष्टींचा आहारात अनेकदा समावेश केला जातो, ज्यांची प्रकृती उष्ण असते आणि ...

हिवाळ्यात नैसर्गिक चकाकी येण्यासाठी अशाप्रकारे स्किन केअर ...

हिवाळ्यात नैसर्गिक चकाकी येण्यासाठी अशाप्रकारे स्किन केअर रूटीनमध्ये अक्रोडाचा समावेश करा
अक्रोड खाण्याचे अनेक फायदे आहेत. हे खाल्ल्याने मेंदू तीक्ष्ण तर होतोच शिवाय सांधेदुखी ...

Love Quotes in Marathi प्रेम काय आहे माहिती नाही मला...

Love Quotes in Marathi प्रेम काय आहे माहिती नाही मला...
प्रेम काय आहे माहिती नाही मला... पण ते तुझ्याइतकच सुंदर असेल तर प्रत्येक जन्मी हवय मला ...

जर तुमच्या आयुष्यात अपमानाचे क्षण आले तर त्यात अडकून राग ...

जर तुमच्या आयुष्यात अपमानाचे क्षण आले तर त्यात अडकून राग करु नका नाहीतर ध्येयापासून दूर जाल
एका गावात जय जय रघुबीर समर्थ असा घोष करत एक तपस्वी महात्मा भिक्षा मागत असे. ज्यांना जग ...

झटपट तयार करा चॉकलेट पॉपकॉर्न​​​​​​​

झटपट तयार करा चॉकलेट पॉपकॉर्न​​​​​​​
कृती- डबल बॉयलरमध्ये डॉर्क आणि व्हाईट चॉकलेट स्वतंत्रपणे वितळवा. ते चांगले वितळले की ...